Dni przyjaźni polsko-węgierskiej w Przemyślu. Tablica Szabolcsa odsłonięta

Z udziałem m.in. dyrektora Instytutu i Muzeum Historii Wojskowości w Budapeszcie pułkownika Vilmosa Kovacsa, burmistrza Egeru Adama Mirkoczkiego, wicemarszałka województwa podkarpackiego Piotra Pilcha, starosty przemyskiego Jana Pączka, prezydenta Przemyśla Wojciecha Bakuna i przewodniczącego Związku Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl Mirosława Majkowskiego 9 czerwca br. nad Sanem odbyły się uroczystości w ramach Dni Przyjaźni Polsko-Węgierskiej.

Jednym z głównych punktów uroczystości było odsłonięcie tablicy poświęconej inż. Ferencowi Szabolcsowi, jednemu z architektów cmentarzy wojennych w Przemyślu.
Upamiętnienie znalazło swoje miejsce na ścianie kamienicy przy ul. Mickiewicza 25. Wcale nieprzypadkowo, tam właśnie mieściła się niegdyś Komisja Grobów Wojennych C.K. Monarchii.

Granitową tablicę pamiątkową ufundował rząd Węgier w ramach trwającej od wielu lat[paywall] współpracy pomiędzy Związkiem Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl a Instytutem Historii Muzeum Wojska w Budapeszcie.

W centralnej części wygrawerowany jest wizerunek inż. F. Szabolcsa. Niżej znajdują się wygrawerowane napisy zarówno w języku polskim, jak i węgierskim, a także herb Węgier i miasta Przemyśla.

Kopia lwa z mostu Małgorzaty

Nim do tego doszło, w przemyskim magistracie odbyło się spotkanie władz miasta z węgierską delegacją. Rozmowy dotyczyły oczywiście planów dalszej współpracy. Płk V. Kovacs podarował W. Bakunowi kopię figury lwa z pomnika Obrońców Twierdzy Przemyśl w Budapeszcie.

Ten, stojący nieopodal mostu Małgorzaty na prawym brzegu Dunaju pomnik upamiętnia tysiące żołnierzy węgierskich poległych w trakcie pierwszego i drugiego oblężenia Twierdzy Przemyśl. Po odsłonięciu tablicy zebrani  udali się na ul. Przemysława, gdzie na cmentarzu wojennym z okresu I wojny światowej złożyli kwiaty na mogiłach ofiar walk o Twierdzę Przemyśl.

Ostatnią częścią polsko-węgierskiego spotkania w Przemyślu było sympozjum naukowe „Zachowanie pamięci o poległych w Twierdzy Przemyśl – Wielka Wojna 1914 – 1918 ”, które odbyło się w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej.

Dwa wielkie cmentarze

Obok dzieł obronnych Twierdzy Przemyśl zachowały się także dwa wielkie cmentarze wojskowe, zaprojektowane i wybudowane przez specjalny oddział armii austro-węgierskiej w latach 1915 – 1916 – Oddział Budownictwa Wojskowego podlegający Dowództwu Wojskowemu w Przemyślu.

Nekropolie usytuowane są na obu brzegach Sanu. Większa z nich, w której skład wchodzą cztery mniejsze zespoły, położona jest przy wspomnianej ul. Przemysława, obok Cmentarza Głównego przy ul. Słowackiego.

Drugi cmentarz wojskowy znajduje się na Zasaniu, przy ul. Bolesława Śmiałego i jest niewielką częścią dzisiejszego cmentarza komunalnego. Oba poświęcone zostały 1 listopada 1916 r. i do końca I wojny światowej pełniły rolę miejsca spoczynku dla poległych i zmarłych żołnierzy.

Na fasadzie kaplicy „zasańskiego cmentarza komunalnego” wmurowana została tablica upamiętniająca datę poświęcenia cmentarza i nazwiska tych wszystkich, którzy przyczynili się do powstania zarówno samej kaplicy, jak i całego założenia wojskowego.

Wśród kilkunastu nazwisk można znaleźć także: malarza akademickiego, chorążego 9. Regimentu Piechoty Wendela Schwarza, rzeźbiarza akademickiego Josefa (Józefa) Wilka oraz architekta, inżyniera Landsturmu, podporucznika Franza Szabolcsa, jako projektanta i budowniczego.

Z treści wynika, że oba wielkie cmentarze wojskowe zaprojektowane zostały właśnie przez F. Szabolcsa.

Kim był inż. Ferenc Szabolcs?

Urodził się w miejscowości Tiszalok 8 września 1874 r. Studiował m.in. na Uniwersytecie w Monachium, a następnie w Paryżu, w Ecole National des Beaux Arts pod kierunkiem mistrza Pascala. Po zakończeniu studiów wrócił na Węgry i rozpoczął pracę zawodową. W latach 1899 – 1911 brał udział w licznych konkursach, część z nich wygrywając, co pozwalało potem na ich realizację.

Były to zarówno budynki użyteczności publicznej (banki, hotele, ratusze, siedziby władz miejskich, poczty), jak i świątynie (kościoły, synagogi). Wiadomo, że w momencie wybuchu I wojny światowej, mając już 40 lat, zgłosił się do armii i służył w niej do zakończenia działań wojennych.

Nie są znane jego losy od momentu wybuchu wojny, ani też nie wiadomo, jaką drogą dotarł do Przemyśla. Jego kaplica cmentarna na Zasaniu utrzymana została w stylu neobarokowym, natomiast pozostałe obiekty całego założenia (pomnik, ściana pomnikowa i otoczenie), jak również cmentarz Niemców przy ul. Przemysława nawiązują do monumentalnych rozwiązań pomnikowych przełomu wieków, zawierających w sobie przesłania patriotyczne, symboliczne i romantyczne zarazem.

Za swoje dokonania architektoniczno-budowlane w Przemyślu F. Szabolcs otrzymał od cesarza krzyż rycerski austriackiego-cesarskiego orderu Franciszka Jozefa na wstędze wojennej i poza kolejnością awansował na porucznika.

Warto jeszcze dodać, że w trakcie pobytu w Przemyślu architekt był także członkiem komisji oceniającej prace rzeźbiarskie w konkursie na „Rycerza w zbroi” w 1917 r. Na pewno przebywał więc w Przemyślu do czerwca tegoż roku. Zmarł w Budapeszcie 26 października 1959 r. w wieku 85 lat.

***

Informacje z artykułu Jana Schuberta opublikowanego w „Wiadomościach Konserwatorskich” (23/2008).

fot.Starostwo Powiatowe w Przemyślu
Granitową tablicę pamiątkową ufundował rząd Węgier w ramach trwającej od wielu lat współpracy pomiędzy Związkiem Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl a Instytutem Historii Muzeum Wojska w Budapeszcie. Zawisła na ścianie kamienicy przy ul. Mickiewicza 25. Wcale nieprzypadkowo, tam właśnie mieściła się niegdyś Komisja Grobów Wojennych C.K. Monarchii.