Drzewa na Rynku – efekt niewiedzy

Rynek to centralny plac w każdym mieście lokowanym na prawie magdeburskim. Prawie zawsze jest to prostokąt lub kwadrat, ale czasem bywają także rynki innych kształtów. Wokół niego budowano kamienice, nierzadko z podcieniami, gdzie kiedyś kupcy oferowali różne towary. Od rynku odchodziły ulice, najczęściej pod kątem prostym. Budynki wokół niego były najokazalsze i najładniejsze, bo na przyrynkowe parcele stać było tylko najbogatszych mieszczan.

Centralnie na rynku budowano ratusz, jako siedzibę władz administracyjnych i sądowniczych. Sam zaś był miejscem targowym, a w święta odbywały się tam wiece, uroczystości patriotyczne i kościelne.

Był więc nie tylko najważniejszym placem w mieście, ale i jego wizytówką. W czasach PRL-u starano się przekreślić jego funkcjonalny charakter, a nawet zmienić nazwę, gdyż słowo „rynek” kojarzyło się z funkcją handlową, a handel w tamtych czasach miał być wyłącznie domeną państwa.

Tak też było w Przemyślu, gdzie już za „pierwszych Sowietów” nazwano go placem Armii Czerwonej, a po II wojnie światowej, aż do lat osiemdziesiątych funkcjonował jako plac Wielkiego Proletariatu. Do swej pierwotnej nazwy powrócił dopiero w czasie solidarnościowego zrywu w Polsce.

Na renowację czekał aż 30 lat

Mimo odrodzenia samorządności miejskiej po odzyskaniu przez Polskę pełnej niepodległości, przywróceniu herbu i flagi miejskiej, przemyski Rynek[paywall] na swą renowację czekał aż 30 lat. A był to ongiś jeden z najpiękniejszych rynków w Polsce.

Nie tylko z racji swej pochyłości, ale i pięknego ratusza. Utracił swój charakter po pierwszym rozbiorze Polski, kiedy to ta część Rzeczypospolitej dostała się w 1772 r. we władanie Habsburgów. Nieremontowany przez lata został w końcu decyzją władz austriackich po roku 1800 r. rozebrany. Na jego miejscu postawiono wojskowy odwach, aby stacjonujący tam austriaccy żołnierze pilnowali niepokornych mieszczan.

Z czasem odwach rozebrano, a niszczejącą i częściowo podmokłą nawierzchnię Rynku uzupełniano dającym się łatwo pozyskać kamiennym budulcem. Po wojnie przestał mieć jakiekolwiek znaczenie, posadzono lipy, nie dbając zbytnio o glebę, na jakiej rosły, a był to zazwyczaj gruz i przysypane mury piwniczne dawnego ratusza. Drzewa te nie tylko ciągle chorowały, ale systemem korzeniowym niszczyły nawierzchnię i co gorsza rozsadzały pozostałe w ziemi fundamenty ratusza, które odkrywane przy obecnej renowacji dobitnie świadczą o jego niegdysiejszej wielkości.

Jego lokalizację znaliśmy już z prowadzonych przed laty odkrywkowych wykopalisk znanego przemyskiego archeologa Andrzeja Koperskiego, ale na gruntowne badania i renowację Rynku wciąż nie było pieniędzy.

Nie przeprowadzono także kwerend archiwalnych w poszukiwaniu dokumentacji dotyczącej zabudowy śródmieścia. Nie było nawet takiego zainteresowania, gdy przed laty znalazłem w lwowskim archiwum pierwszy kolorowy plan miasta z 1800 r. z zaznaczeniem wszystkich budynków, zarówno murowanych, jak i drewnianych, a także zarysem ratusza. Plan opublikowałem własnym kosztem na łamach „Studiów Przemyskich” w 2004 r.

Drzewa w miejskiej przestrzeni

W ciągu dalszych poszukiwań znalazłem plany wielu zabytkowych przemyskich kamienic, i także samego ratusza wraz z jego dokładną inwentaryzacją przeprowadzoną przez władze austriackie tuż przed jego rozbiórką. Dokumentacja ta wraz z innymi istniejącymi zabytkami ikonograficznymi pozwalałaby nawet na jego odbudowę.

Teraz zaś najważniejszą sprawą jest zabezpieczenie jego fundamentów i renowacja nawierzchni Rynku. Podczas niej najwięcej społecznych emocji wywołała sprawa wycinki znajdujących się tam drzew.

Posadzono je przypadkowo, bez żadnego planu, i to na fatalnym podłożu, bo na gruzie i niestety na dawnych fundamentach ratusza. Teraz ich rozrośnięte korzenie rozsadzają zabytkowe mury, a i same drzewa wegetują, bo ciągle chorują, co dostrzegają nawet odwiedzający miasto turyści.

Sadzenie drzew na rynkach to efekt niewiedzy historycznej i upadek znaczenia miasta. Konia z rzędem dam temu, kto mi pokaże drzewa rosnące na historycznych rynkach europejskich miast. Nie ma ich w: Rzymie, Paryżu, Madrycie, Londynie, Atenach (mimo iż w lecie temperatura jest tam znacznie wyższa niż w Przemyślu).

Drzewa nie rosną na rynkach w Gdańsku, Warszawie, Wrocławiu i Krakowie, a nawet w zabytkowych miastach tej wielkości co Przemyśl, np. w Sandomierzu czy Zamościu (których przyrynkowa zabudowa jest na liście UNESCO).

Drzewa są bardzo potrzebne w przestrzeni miejskiej, ale w miejscach do tego odpowiednich i winny to być odpowiednie gatunki. W Przemyślu takich miejsc nie brakuje. Jeśli już miałyby rosnąć na przemyskim Rynku, to tylko jako alejka oddzielająca stary historyczny rynek od obecnego placu z fontanną.