Archiwum Wolności Przemyskiego Towarzystwa Kulturalnego

Można powiedzieć, że zawartość publikacji w ramach Biblioteki Przemyskiego Towarzystwa Kulturalnego, tom IV pt. „Archiwum Wolności. Ziemia Przemyska i Region 1967-1997 działalność opozycyjna i inicjatywy obywatelskie”, zaczęła się w roku 2002, od reprintu wraz z numerem wcześniej niewydanym – sześciu numerów „Strychu Kulturalnego”, czyli czasopisma artystyczno-literackiego przemyskiego środowiska kultury niezależnej, wydanego wówczas staraniem Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej.

Wznowienie działalności w 2021 r. Przemyskiego Towarzystwa Kulturalnego stworzyło asumpt do rozpoczęcia tworzenia „Archiwum Wolności”, najpierw jako zakładki na stronie internetowej PTK. Do osób, których nie udało się namówić do pisania wspomnień, udała się ekipa pod wodzą redaktora Jacka Borzęckiego: Aleksander Busz, Jan Jarosz, Marta Olejnik i Piotr Pilch – junior, z pomocą i staraniem Anny Pragłowskiej i Tomasza Łaciny. Rezultaty ich pracy sukcesywnie publikowano na stronie Towarzystwa, korzystając z dotacji Muzeum Historii Polski w Warszawie, w ramach konkursu „Patriotyzm Jutra” Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wydanie papierowe „Archiwum” było okazją do spotkania środowiska przemyskiego w niedzielne popołudnie, 4 czerwca br., w siedzibie Towarzystwa (po byłym empiku).  

Prezes Towarzystwa dr Jan Musiał (m.in. senator RP I kadencji i wojewoda przemyski) na wstępie zaakcentował, że wspólną cechą osób tego towarzystwa była i jest prawość. Rzeczą wiadomą jest, że osoby te różniły się poglądami na wiele spraw, i na początku działalności, i później – po wyborach 1989 r., i kolejnych, budujących zręby niepodległości i niestojących z boku dziejącej się na naszych oczach historii.

Marek Kuchciński, obecnie pełniąc funkcję Szefa Kancelarii Premiera, przypomniał, co leżało u podstaw utworzenia Archiwum. Otóż obok instytucji takich jak: IPN, Urząd Kombatantów i Osób Represjonowanych, archiwa państwowe czy muzea, brakuje pozarządowych instytucji dokumentujących te najmniejsze, prowincjonalne środowiska, tworzące później także i te legendarne 10 mln członków „Solidarności”.

Czas upomnieć się i o takich ludzi, jak Zenon Zegarski współtworzący Pomarańczową Alternatywę we Wrocławiu, a w Przemyślu – razem z Ryszardem Miłoszewskim –wrzucającym do Sanu gwiazdę z pomnika Nieczajewa (dzisiaj z placu Rotmistrza Pileckiego), kończąc na ludziach do dzisiaj angażujących się w działalność społeczną i obywatelską.

Autor wstępu historycznego do tej publikacji, profesor Jan Draus (m.in. były rektor PWSW i honorowy obywatel Przemyśla) nawiązał do historii drugiej tury wyborów z 1989 oraz wyboru generała Jaruzelskiego na prezydenta. Po szczegóły i nazwiska odesłał do swojego artykułu na łamach tomu 6. „Studiów Rzeszowskich”. Nie omieszkał dowartościować środowiska przemyskiego, komplementując je oraz porównując z innymi miastami obecnego województwa.

Darując sobie ilustrowanie tekstu smaczkami i fragmentami ze wspomnień oraz obszernej listy nazwisk (indeksy zapowiadane są na ostatni tom), ale zachęcając do sięgnięcia po „Archiwum Wolności” także bogato ilustrowanego, zreasumujmy powyższe w następujący sposób: ktoś, kto np. zna książki-wywiady Teresy Torańskiej i wywiady Elizy Olczyk na łamach magazynu „Plus –Minus Rzeczpospolitej”, dotyczące polityki krajowej, z chęcią sięgnie po wspomnienia i wywiady „Archiwum Wolności”, dotyczące regionu i miasta Przemyśla.

Można to uczynić także na odwrót: rozpoczynając lekturę od „Archiwum Wolności”.