Błędna data powstania dawnej synagogi na tablicy pamiątkowej

29 czerwca 2009 r. została odsłonięta tablica pamiątkowa na dawnej synagodze (zwaną Scheinbacha) przy ul. Słowackiego 15 w Przemyślu, poświęcona pamięci lokalnych Żydów.

 Była to inicjatywa Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego i Michaela Freunda z Raanany w Izraelu. Wówczas byli obecni: ambasador Izraela w Polsce, przedstawiciele organizacji żydowskich, lokalne władze, przedstawiciel Konsulatu USA. Tekst umieszczono na tablicy marmurowej w języku polskim, angielskim i hebrajskim z błędną datą, jakoby bożnica została wzniesiona w[paywall] 1910 r. Jej zdjęcie znajduje się m.in. w zasobach Instytutu Yad Vashem w Izraelu, a także w innych licznych publikacjach (w tym w Internecie) oraz w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie. Ten błąd należy sprostować.

Pierwsza wzmianka o budowie

Pierwszą wzmiankę o jej budowie zamieszczono w Nowym Głosie Przemyskim (nr 22) 22 lipca 1906 r. Napisano w nim, że uroczystość włożenia kamienia węgielnego pod dom modlitwy odbyła się we wtorek, tj. 23 maja w godzinach porannych. Na placu przyszłej budowy zjawiło się wiele osób, by wysłuchać uroczystego wystąpienia Mojżesza Scheinbacha, który powiedział m.in., że od 500 lat będzie to już druga synagoga w mieście – po istniejącej najstarszej ortodoksyjnej (z XVI w.) przy ul. Jagiellońskiej.

Przemawiał też rabin Gedalia Schmelkes. Przy okazji podziękował M. Wawrzkiewiczowi za przekazanie komitetowi darmowego gruntu pod budowę świątyni. Wyjaśnić należy, że ortodoksyjni Żydzi nie uznawali bożnicy postępowców Tempel przy ul. Jagiellońskiej (otwartej w 1890 r.) i drugiej –  na Zasaniu (1892). Włożenie kamienia węgielnego potwierdza dodatkowo w 1906 r. zamieszczona fotografia z oryginalnym podpisem w Nowościach Ilustrowanych (nr 23), wykonana przez sławnego fotografa przemyskiego Michała Todta – współpracownika tej gazety.

Nowości ilustrowane 1906 nr 23.

Sześć lat później

Sześć lat później Nowości Ilustrowane w kwietniu 1912 r. (nr 16) zanotowały, że 13 kwietnia (sobota) odbyło się w Przemyślu uroczyste otwarcie nowej bożnicy przy ul. Słowackiego. „Budowa tego gmachu (…) trwała dość długo, gdyż już przed 6-ciu laty komitet, z asesorem p. Mojżeszem Scheinbachem i rabinem Gedalią Schmelkesem na czele, położył kamień węgielny pod budowę synagogi”. Przypomniano, że byli obecni wówczas: Mojżesz Scheinbach, prezes kahału dr Jakób Glanz, a aktu uroczystego otwarcia dokonał rabin. Powyższy tygodnik krakowski zamieścił też dwa zdjęcia autorstwa wspomnianego wcześniej Michała Todta. Jedno z nich przedstawia zewnętrzny widok bożnicy, a drugie jej wnętrze. Powyższe fakty jednoznacznie potwierdzają ówczesne gazety, że świątynię otwarto i oddano do użytku 13 kwietnia 1912 r.

Według The YIVO Encyklopedia of Jews in Eastern Europe, w rodzinie Schmelksów było kilku wybitnych rabinów i wielu innych przywódców społeczności żydowskiej. Do najbardziej znanych cadyków w Przemyślu należeli m.in.: Icchak Jehuda Schmelkes (1828 – 1906) oraz jego bratanek Gedalia Schmelkes (1857 – 1928).