Uwaga na kleszcze! Mimo swoich niewielkich rozmiarów są bardzo niebezpieczne

Przyjmuje się, że szczyt aktywności kleszczy przypada na maj – czerwiec i wrzesień – październik. W ciągu dnia są najbardziej aktywne od pierwszej rosy do południa, a potem od g. 16 do zmroku. Możemy je spotkać na obrzeżach lasów, na polanach, nadrzecznych łąkach i bagnach, w lasach liściastych, wysokich trawach, przydomowych ogródkach, działkach i miejskich parkach. Jak się ochronić przed ukłuciem kleszcza i co robić gdy to się stanie? Odpowiedzi udziela Iwona Karasowska-Stepaniak – zastępca dyrektora ds. medycznych Podkarpackiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ.

Wiosenna, ciepła aura sprzyja spacerowaniu po parku czy lesie. A tam przecież żyją kleszcze. Kto znajduje się w grupie podwyższonego ryzyka?
– Wśród zawodów najbardziej narażonych na ekspozycję kleszczy są: rolnicy, leśnicy, wojskowi, naukowcy wykonujący prace w terenie. Narażeni są jednak i ci z zamiłowaniem do pieszych wędrówek, biwakowania, biegania, jazdy na rowerze, polowań, wędkarstwa, obserwowania ptactwa czy zbierania kwiatów, jagód lub grzybów.

W jaki sposób mogą uniknąć ukąszenia?
– Przede wszystkim powinni zadbać o odpowiednie ubranie: długi rękaw, długie spodnie, zakryte buty, nakrycie głowy. Ubranie, szczególnie, wyloty rękawów i nogawek oraz odsłonięte fragmenty skóry (z wyjątkiem twarzy), warto też spryskać środkiem odstraszającym kleszcze. Warto również zrezygnować z mocno perfumowanych dezodorantów czy perfum, bo słodkie zapachy tylko je przyciągają.  

Należy również każdorazowo dokładnie obejrzeć swoje ciało?
– Owszem. I szczególną uwagę zwrócić na miejsca wyjątkowo podatne na ukąszenie: szyję, skórę głowy, pachy, pachwiny, pępek, zgięcia stawowe. Gdy znajdziemy na naszej skórze kleszcza, tnie wpadajmy w panikę. Spokój jest naszym sprzymierzeńcem. Spokój i wiedza, co konkretnie należy zrobić.

Czyli co takiego?
– W przypadku ukąszenia kleszcza ważne jest, żeby usunąć go jak najszybciej. Pajęczaka należy chwycić jak najbliżej skóry przy pomocy pęsety, lassa lub specjalnej pompki i pewnym ruchem wyciągnąć do góry. Po wyjęciu kleszcza upewnijmy się, że został usunięty w całości. Miejsce po ukąszeniu należy zdezynfekować, a następnie umyć dokładnie ręce. Nie wolno stosować środków drażniących i ludowych sposobów bezpośrednio na kleszcza (np. smarowania substancjami oleistymi czy przypalania). Ważne, aby zanotować datę ukłucia oraz przez 4 tygodnie bacznie obserwować ewentualne, pojawiające się objawy.

Przykładowo?
– Jeśli pojawi się rumień, obrzęk, wysypka lub wystąpią objawy podobne do grypy (pogorszenie samopoczucia, uczucie zmęczenia, bóle głowy, stawów, nudności lub wymioty, gorączka, powiększenie węzłów chłonnych), należy niezwłocznie udać się do lekarza, gdyż może to świadczyć o rozwijającym się zakażeniu.

Boreliozy?
– Też.  Charakterystycznym objawem boreliozy jest pierścieniowate zaczerwienienie skóry wokół miejsca ukąszenia przez kleszcza. W późniejszym stadium choroby może się pojawić przewlekłe zmęczenie, gorączka, bóle głowy, bóle mięśniowe, ogólne osłabienie. Ryzyko przeniesienia zakażenia przez kleszcza rośnie, gdy kleszcz przebywa w skórze co najmniej 36 godzin, dlatego ważne jest szybkie i prawidłowe usunięcie go. Borelioza jest chorobą, na którą nie ma szczepionki, dostępne jest leczenie przyczynowe –  antybiotykoterapia trwająca co najmniej 21 dni. Drugą, również poważną chorobą, może być kleszczowe zapalenie mózgu, które w początkowym okresie może zostać nierozpoznane z powodu mało charakterystycznych objawów.

To znaczy?
– U osób zakażonych, z objawami, wyróżniamy 2 fazy choroby. Pierwsza faza pojawia się po 7 – 14 dniach od ukąszenia przez kleszcza i związana jest z występowaniem wirusa we krwi. Objawy to: gorączka, ból głowy, ból mięśni. Druga faza choroby związana jest z obecnością wirusa w ośrodkowym układzie nerwowym. Objawy to: bóle głowy, gorączka, nudności, wymioty, utrata przytomności, zespół zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu. Objawy zwykle ustępują po 2 – 3 tygodniach, ale nawet u połowy chorych przebycie KZM może się wiązać z występowaniem powikłań.

Czy można zapobiec tym chorobom?
– Jeśli chodzi o boreliozę, test można wykonać  w ramach finansowania przez NFZ , po okazaniu skierowania od lekarza – specjalisty chorób zakaźnych. W przypadku refundacji testy na boreliozę̨ należy wykonać w laboratorium posiadającym umowę z lekarzem lub poradnią chorób zakaźnych. Badaniami finansowanymi przez NFZ są badania ELISA oraz Western Blot (badania krwi), ale tylko w przypadku, w którym lekarz uzna, że przeprowadzenie powyższych testów jest konieczne do ustalenia rozpoznania i wyda pacjentowi odpowiednie skierowanie. Ocena wyników badań także należy do lekarza specjalisty. Żadne państwowe placówki nie badają usuniętych kleszczy, chociaż są takie laboratoria, które to robią odpłatnie. Co ważne, nie podejmuje się żadnych decyzji klinicznych na podstawie badania kleszcza, gdyż może być tak, że kleszcz jest zarażony jakimś patogenem, ale nie musi go wcale przenieść na człowieka. Z kolei jeśli chodzi o kleszczowe zapalenie mózgu, jedynym skutecznym sposobem zapobiegania mu są szczepienia ochronne. Warto je zaplanować w taki sposób, aby uzyskać odporność jeszcze przed sezonem aktywności kleszczy. Aby skutecznie chronić się przed zakażeniem, konieczne jest przyjęcie 3 dawek szczepienia pierwotnego oraz dawek przypominających co 3 – 5 lat. O szczegóły szczepień należy pytać lekarza POZ.