Najgorsze zarazy w dziejach Przemyśla

Na całym świecie padł strach w związku z wykryciem epidemią koronawirusa. Warto przypomnieć, że Przemyśl w przeszłości był nawiedzany przez różne pomory. Już w roku 1349 ofiarą przedłużającej się epidemii w Polsce padali – według kronikarza Długosza – zarówno szlachetni, jak i pospolity lud. Pustoszały nie tylko domy, ale i całe miasteczka. Ocalali kierowali prośby ku niebiosom, biczując się przy tym w nadziei, że Miłosierny rozgoni morowe powietrze.

Dżuma – czarna śmierć

Według gazety San z 1879 roku (nr 7) w Przemyślu wielokrotnie pojawiała się dżuma azjatycka (objawiająca się wysoką gorączką, kaszlem i krwiopluciem, osłabieniem, sennością, zapaleniem płuc, obumieraniem tkanek, czernieniem ciała). Przypomniano wówczas, że w 1602 roku zmarło 3 tys. mieszkańców. Choroba zaatakowała także miasto w 1622 i 1641 roku, rozprzestrzeniając się od września do połowy grudnia. Wszystkie domy, gdzie panowała zaraza – tak zanotowano – zamknięto, żywność chorym dostarczano przez okno. Kościoły pozamykano. W mieście zapanował strach. Wartownicy pilnujący granic strefy sanitarnej wyznaczonej wokół epidemii mieli strzelać do tych, którzy chceli je przekroczyć.

Szkolny manuskrypt

W Europie najgroźniejsza była epidemia cholery z lat 1831 – 1838 (objawy: biegunka, bóle brzucha, wymioty, utrata wody – nawet do 20 l na dobę). Do Królestwa Polskiego dotarła ona za sprawą[paywall] wojsk rosyjskich podczas powstania listopadowego, a następnie przez Brody  przyszła do Lwowa, a potem objęła niemal całą Galicję. Zmarło wtedy ponad 100 tys. ludzi. Sprawozdanie Dyrekcyi C.K. Gimnazyum w Przemyślu za rok szkolny 1894 (1893/1894) podaje w części historycznej m.in., że szkoła była wówczas w posiadaniu własnej kroniki w manuskrypcie, pisanej po niemiecku i łacinie w latach 1811 – 1856, choć zawierała informacje już od 1788 roku. Opisano w niej epidemię cholery.

Wieki pomór

Według rękopisu cholera azjatycka wybuchła w Przemyślu 11 czerwca 1831 roku. Jej objawy lekarze nazywali ostrą biegunką, a lud prosty – tak zanotowano – czarną śmiercią. Ciało zmarłego, który po kilku godzinach w męczarniach życie kończył – czerniało na skutek utraty wody. Cierpienia chorego, szybka śmierć, brak pomocy ze strony przerażonych lekarzy mnożyły postrach i liczbę zarażonych. Ludzie padali jak muchy. Ponieważ chorobę uważano za zaraźliwą, starano się kordonami wojska odizolować domy, gdzie byli chorzy. Pożywienie podawano im przez okno i pozostawiano konających Opatrzności, tj. bez księdza, a nawet lekarza lub oglądacza bydła, którzy by stwierdzali zgon.

W mieście grzebano półżywych ludzi

Przy każdej śmierci rozlegały się w mieście dzwony kościelne. Dzwonieniu umarłym nie było końca, co potęgowało strach i rozpacz. Z tego względu zaprzestano to czynić. Umarłych i półżywych wyciągano z mieszkań hakami, pchano do wozów i grzebano jak najprędzej. To jeszcze bardziej wzmagało grozę. Innymi słowy, nie czekano na ostatnie tchnienie chorego, „lecz wleczono go z domu, a jeśli przez ciągnienie po schodach nie umarł, grzebano go żywcem”. Wszystkich przerażał widok lekarza w woskowanym płaszczu z kapturem. Wyglądał jak śmierć.

Gorące żelazo, smoła i spirytus

Ludzie chwytali się każdej szansy, by wyzdrowieć. Do najdrastyczniejszych metod walki z chorobą należało przykładanie pasów nasączonych gorącą smołą lub też wypalanie zaatakowanych miejsc rozpalonym żelazem. Zalecano picie spirytusu w umiarkowanych dawkach, co spodobało się wielu mieszkańcom. Najlżejszymi metodami walki z zarazą było przestrzeganie diety i wystrzeganie się surowych owoców. Zalecano też zażywanie ciepłych kąpieli, odkadzanie domu itp.

rok 1912

Cyrkuł przemyski

Gazeta Lwowska 10 listopada 1831 roku (nr 134) opublikowała wykaz chorych na cholerę w Galicji tylko w 20 cyrkułach (istniały w latach 1772 – 1867, odpowiednik późniejszego powiatu). Według tego spisu od 11 czerwca do 10 listopada zachorowało ok. 26 tys. osób, z czego zmarło ok. 10 tys. W cyrkule przemyskim zaś zapadło na tę chorobę najwięcej, tj.  11 tys. 439 osób, a zmarło 4518. Te dane dotyczyły też wojska: 4196 – zarażonych cholerą, w tym 1664 zostało pochowanych. Wczesną jesienią 1849 roku znowu wybuchła epidemia w Przemyślu. W manuskrypcie zanotowano, że ona rzadko kogoś w mieście oszczędziła. Najlepsi lekarze byli bezradni, bo mimo opieki pojawiały się u chorych recydywy, kończące się często śmiercią.

Śmierć znowu szalała

Powyższa kronika szkolna wymienia wiosnę 1854 roku, kiedy to pojawiły się w mieście: tyfus, cholera, a nawet ospa i dyzenteria. Najbardziej dały znać o sobie te choroby przy końcu lipca i w pierwszych dniach sierpnia. Wtedy codziennie grzebano w Przemyślu około 30 zmarłych – chrześcijan i Żydów. Zarazy zbierały ofiary wśród żołnierzy i personelu medycznego. Od jesieni 1854 do wiosny 1855 roku w całej monarchii habsburskiej zmarło także bardzo dużo lekarzy i osób z personelu medycznego, którzy nieśli pomoc potrzebującym.

Szpitale

Na szpitale przeznaczono wówczas w Przemyślu: budynek gimnazjalny, seminarium duchowne ob. łac., hotel Pod Trzema Koronami przy ul. Mickiewicza (własność Israela Gansa), dom Matznera, budynek przylegający do kościoła pojezuickiego, koszary na Krejczówce (okolice ul. Dobromilskiej) i dwór w Medyce. Jesienią 1854 roku przysłano do Przemyśla 86 żołnierzy, by pełnili rolę dozorców i pielęgniarzy przy chorych. Przy końcu tego roku pozostało ich przy życiu tylko 13. Dopiero w 1856 roku szkoła przestała już pełnić funkcję szpitala.

Miasto kloaka

W artykule pt. Cholera u wrót przypomniano w 1892 roku w Gazecie Przemyskiej (nr 68), że w 1873 roku  gniazdem cholery i innych chorób w mieście było tzw. żydowskie miasto z ulicami: Franciszkańską i Kazimierzowską, Serbańską, Wałową, Ratuszową, Wodną z  krótkimi przecznicami. Ostrzegano mieszkańców, że wywożone od kilkudziesięciu lat fury śmieci nad brzeg Sanu gniją latami i zatruwają wodę, a znaczna część mieszkańców Przemyśla dla potrzeb konsumpcyjnych pobierała ją właśnie z rzeki. Istniało też na terenie całego miasta mnóstwo śmierdzących ścieków (rowów), które spływały wprost na ulicę lub do Sanu. W mieście istniało zaledwie kilka studni z czystą wodą.

Galicja – kraj zarazy i mogił

Ludzie w omawianym czasie żyli krótko. Starców trudno było wtedy spotkać, a ci, którzy na nich wyglądali, mieli zaledwie 50 lat. Pod jednym dachem żyły na wsi zwierzęta i domownicy, a opodal chaty znajdowała się kupa gnoju. Od 1860 roku corocznie śmiercią głodową umierało w tym kraju 50 tys. ludzi. W 1880  roku obliczono, że w ostatnich 27 latach umarło w Galicji półtora miliona ludzi z powodu niedożywienia, chorób oraz tragicznych warunków mieszkaniowych. Przeciętna długość życia – według Stanisława Szczepanowskiego (Nędza w Galicji, Lwów 1888) – wynosiła w Galicji 27 lat dla mężczyzn i 28,5 dla kobiet. Nowy Głos Przemyski w 1911 roku (nr 1) napisał o ewenemencie. Otóż 20 grudnia 1910 roku zmarła w mieście w wieku 109 lat Ryfka Felsenowa. Ten rekord długowieczności nie został pobity do dziś.