Od książki do filmu. Ożywili tragiczną historię sprzed 77 lat

Jerzy Czechowicz, Iwona Zelwach i Roman Bury – od tej trójki zaczęło się wydarzenie, które przerosło zamysł samych inicjatorów. Powstał pełnometrażowy film dokumentalny opowiadający o losach uczniów jarosławskiej budowlanki, którzy byli pierwszymi więźniami hitlerowskiego obozu śmierci w Oświęcimiu oraz widowisko, które za kilka dni zostanie pokazane w miejscu, z którego przed 77 laty młodzi chłopcy zostali zabrani.

– Mamy wiele do zrobienia – zapowiadają inicjatorzy filmu i widowiska o pierwszych więźniach KL Auschwitz. Niedługo zarejestrują stowarzyszenie. Statut już jest. Chcą ocalić historię ziemi jarosławskiej przez zapomnieniem.

– Chcieliśmy przypomnieć pierwsze aresztowania uczniów naszej szkoły, pokazać młodzieńczą konspirację ludzi, którzy mieli po 17 – 18 lat ich współczesnym kolegom – wspomina Iwona Zelwach, nauczycielka historii w Zespole Szkół Budowlanych i Ogólnokształcących w Jarosławiu. Pomysł spotkał się z aprobatą pracowników placówki. O pomoc poprosili Jerzego Czechowicza, przewodnika turystycznego, ale przede wszystkim regionalistę dokumentującego historię Jarosławia i okolic oraz autora książki o pierwszych więźniach oświęcimskiego obozu pochodzących z jarosławskiej budowlanki. Dotarł w niej do zapominanych[paywall] faktów, wspomnień ludzi jeszcze żyjących i rozsianych po różnych miejscach dokumentów. Gdy wśród zaangażowanych pojawił się Roman Bury, kamerzysta i reporter lokalnej telewizji, pomysł zaczął przeradzać się w film.

Wsparli inni i powstał...

Jedyny autorski film stworzony przez regionalistów oraz widowisko rekonstrukcyjne ożywiające zachowane w pamięci i dokumentach czasy, kiedy uczniowie stawali się wrogami niemieckiego okupanta i trafiali do obozów śmierci. Partnerami przedsięwzięcia, które zrodziło się w głowach inicjatorów, zostało starostwo jarosławskie, Instytut Pamięci Narodowej i Przemyskie Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej X D.O.K. Wydarzenie objął honorowym patronatem Prezydent RP Andrzej Duda. Widowisko będzie można obejrzeć 2 maja br., o godz. 20.30 przed budynkiem Zespołu Szkół Budowlanych i Ogólnokształcących w Jarosławiu.  Spektakl zrealizowany będzie w konwencji „światło-dźwięk” z wykorzystaniem m.in. chóru, orkiestry, scenografii nawiązującej do tamtego okresu. Wystąpią w nim rekonstruktorzy i uczniowie budowlanki wcielający się w role swoich rówieśników sprzed lat. Tytuł „Gdy nas zabraknie, to kamienie będą za nas mówić” jest cytatem z wypowiedzi Stanisława Ryniaka, pierwszego polskiego więźnia politycznego KL Auschwitz. Aresztowano go w maju 1940 r. Był uczniem budowlanki. Dokument wyciskający łzy

Przy produkcji filmu wykorzystano oryginalne wnętrza. Pasiaki wypożyczono z muzeum w Oświęcimiu, samochody były z muzeum w Częstochowie. Mnóstwo akcesoriów znaleziono na strychu szkoły. Realizatorzy zadbali, by wszystko, co tylko można, było autentyczne. Aktorzy amatorzy też wywiązali się ze swoich zadań. – Rolę dyrektora szkoły w czasach wojny doskonale odegrał Andrzej Wilusz, nauczyciel z naszej szkoły – wspomina I. Zelwach. Organizatorom udało się dotrzeć do rodzin aresztowanych przed 77 laty. – Syn Stanisława Ryniaka przyjechał ze Szwecji, córka z zachodniej Polski. Pierwszy raz byli w szkole, z której Niemcy zabrali ich ojca – mówi J. Czechowicz. – Zrobiliśmy film bez budżetu. Widowisko przy minimalnych kosztach. Wszyscy nam pomagali. Od policji, przez szefów różnych instytucji, po zwykłych ludzi. Nie można zapomnieć o wsparciu starostwa – mówią inicjatorzy.

Jest wiele do powiedzenia

Inicjatorzy zapewniają, że zajmą się ocalaniem przeszłości. –Niedługo powstanie stowarzyszenie. Mamy już gotowy statut. Jest nas już około dwudziestu. Pasjonatów, regionalistów z Jarosławia i okolic – mówi J. Czechowicz. „Ocalić przeszłość dla przyszłości” – tak chcą się nazywać i to robić. – Czegoś takiego jeszcze w Jarosławiu nie było – mówią o widowisku i filmie. – To nie znaczy, że się nie powtórzy – dodają.

Premiera filmu odbędzie się 2 maja. Potem będzie wyświetlany w jarosławskim kinie Ikar oraz udostępniony szkołom i innym instytucjom.

Utrudnienia w ruchu

– W związku z przygotowaniami do widowiska plenerowego „Gdy nas zabraknie, to kamienie za nas będą mówić”,  prosimy liczyć się z utrudnieniami w ruchu drogowym w okolicach ul. Poniatowskiego – od ul. 3 Maja, do skrzyżowania z ul. Sikorskiego – 2 maja, od godz. 6.00 do północy. Odcinek ul. Poniatowskiego przed Zespołem Szkół Budowalnych i Ogólnokształcących (ul. Poniatowskiego) będzie całkowicie wyłączony z ruchu drogowego – informują służby powiatowe.

Partnerami widowiska są: powiat jarosławski oraz Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, którzy współfinansują to przedsięwzięcie oraz Zespół Szkół Budowlanych i Ogólnokształcących w Jarosławiu, a także Przemyskie Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej „X D.O.K.”, które zrealizują spektakl. Mecenasem widowiska jest Polska Grupa Energetyczna.