Jak powstawała w Przemyślu uczelnia wyższa

Droga do utworzenia uczelni wyżej w Przemyślu była długa i skomplikowana. Miasto mające bogate tradycje naukowe nie miało jednak w XIX i XX wieku szczęścia do awansu kulturowego. Leżało bowiem albo zbyt blisko Lwowa, albo zbyt daleko od Krakowa.

Pod koniec XVIII w. niemalże nie zostało z łaski Habsburgów stolicą Królestwa Galicji i Lodomerii. Ostatecznie zwyciężył położony bardziej centralnie Lwów. Nie udało się też utworzyć w okresie międzywojennym województwa przemyskiego, mimo 5 projektów tego typu złożonych w latach 1921 – 1930 w Sejmie II RP. Nie miał też szczęścia Przemyśl po zakończeniu II wojny światowej, kiedy to w pierwszych planach PKWN zamierzano Ossolineum i Uniwersytet przenieść do najbliższego miasta przygranicznego. Niestety, podejrzewam iż celowo, utrzymywano pogłoskę, że niby to przynależność państwowa miasta jest niepewna. Stolicą nowego województwa został mały i proletariacki Rzeszów. Tamtejsi komuniści byli bardzo wpływowi, a Przemyśl uchodził za zbyt reakcyjny, inteligencki i klerykalny.

Znakomita kadra

Zanim jednak zbudowano potencjał naukowy Rzeszowa, Przemyśl w latach 50. i 60. znany był z wysokiego poziomu tutejszego szkolnictwa średniego, a utworzone na bazie[paywall] Liceum Pedagogicznego w 1959 r. Studium Nauczycielskie miało znakomitą kadrę, także z tytułami doktorskimi, co w owym czasie było rzadkością. W centralistycznym państwie, jakim był PRL, to władze partyjne decydowały o wszystkich elementach życia publicznego. Po lokalizacji w Rzeszowie kilku liczących się zakładów przemysłowych, postanowiono stworzyć tam także szkolnictwo wyższe. Mimo iż początkowo zadowolono się Wyższą Szkołą Inżynierską, a na uczelnię humanistyczną patrzono trochę z rezerwą. Brakowało jednak w Polsce nauczycieli, a w Przemyślu władze nie wykazywały determinacji w celu przekształcenia Studium Nauczycielskiego w Wyższą Szkołę Nauczycielską. W tej sytuacji w 1963 r. utworzono w Rzeszowie Terenowe Studium krakowskiej WSP, jedynie z dwoma kierunkami: językiem polskim i matematyką. Ponieważ brakowało kadry, to prorektorem został tam wykładowca przemyskiego Studium Nauczycielskiego doc. dr hab. Franciszek Persowski.

Prof. Jan Draus (2001-2012), prof. Łukasz Węsierski (2012-2013), prof. Krzysztof Kanpik (2013-2016), dr Paweł Trefler (od 2016)

Nowa szansa

Nowa szansa dla Przemyśla zrodziła się w latach 70., kiedy to partia rzuciła hasło „Polska krajem ludzi uczących się”. W mieście powstały punkty konsultacyjne (faktycznie filie) politechniki krakowskiej i rzeszowskiej oraz akademii rolniczej. Notabene miały one swe siedziby właśnie na Bakończycach, w obiektach obecnej PWSW. Kolejna szansa na wyższą uczelnię pojawiła się w Przemyślu w 1982 r., kiedy to miasto odwiedził ówczesny minister edukacji narodowej prof. Bolesław Faron. Na posiedzeniu KW PZPR początkowo ustosunkowano się do tego pozytywnie, planując wykorzystanie potencjału TPN, WAP, Muzeum Narodowego, Zakładu Fizjografii i Arboretum oraz Stacji Naukowej PTH. Znów zabrakło determinacji, a sprawa ugrzęzła z powodu, wydałoby się, błahej kwestii, protestów rodziców Szkoły Podstawowej na ul. Władycze, gdzie uczelnia miała być zlokalizowana.

Z czasem jednak miejscowe społeczeństwo, a zwłaszcza środowiska opozycyjne, zdawało sobie sprawę, że kształcenie na poziomie wyższym jest nieodzowne. Sprawa powołania wyższej uczelni stała się jednym z postulatów programu powstałego w 1989 r. Przemyskiego Komitetu Obywatelskiego. W latach 90. powstały w Przemyślu 2 kolegia nauczycielskie oraz Południowo-Wschodni Instytut Naukowy. Wciąż jednak brakowało silnego wsparcia władz lokalnych i państwowych. Dopiero kiedy powstała w mieście prywatna Wyższa Szkoła Administracji, Przemyskie Towarzystwo Kulturalne, na czele z jego przewodniczącym Markiem Kuchcińskim, zdecydowanie powróciło do idei wyższej uczelni. Sytuacji sprzyjała zapowiedź władz państwowych związana z reformą administracyjną. Miasta tracące status wojewódzki miały w ramach rekompensaty uzyskać wyższe szkoły zawodowe, kształcące na poziomie licencjatu.

Program

Przemyskie Towarzystwo Kulturalne przystąpiło do opracowania zarysu programu kształcenia. Pierwszy projekt autorstwa Marka Kuchcińskiego oraz mgr. inż. Piotra Idzikowskiego, ówczesnego Kuratora Oświaty i Wychowania i dr. Stanisława Stępnia, dyrektora PWIN, zakładał kształcenie na 4 kierunkach: polonistyce, politologii, anglistyce i wychowaniu plastycznym. Zyskał on poparcie ówczesnego prezydenta, śp. Tadeusza Sawickiego, który swym pełnomocnikiem do spraw utworzenia wyższej uczelni mianował zastępcę Roberta Rybotyckiego. Jednocześnie 19 sierpnia 1996 r. powołano stowarzyszenie pn. Akademia Przemyska, w którego skład weszło wielu ówczesnych radnych miasta, naukowców i działaczy społecznych. Prezesem stowarzyszenia wybrano prezydenta Sawickiego (którego po pewnym czasie zastąpił M. Kuchciński), a w skład zarządu weszli: Stanisław Radyk, Jerzy Krużel i ks. Stanisław Cebula. Dla idei utworzenia wyższej uczelni M. Kuchciński pozyskał poparcie ponad 70 wybitnych przedstawicieli świata nauki z polski i zagranicy (m.in. Z. Brzezińskiego, J. Giedroycia, A. Vincenza, R. Scrutona, L. Kaczyńskiego, Z. Najdera, J. Staniszkis, a także ambasadora USA N. Reya).

Zalążek Akademii

Podczas prac organizacyjnych, prócz wspomnianego wiceprezydenta R. Rybotyckiego, największą aktywnością wykazał się przyszły pierwszy rektor przemyskiej uczelni, związany z Przemyślem w czasach opozycji (blisko współpracujący z abp. Ignacym Tokarczukiem) prof. Jan Draus. W wyniku tych wysiłków Rada Ministrów RP 21 czerwca 2001 r. podjęła uchwałę o utworzeniu w Przemyślu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej i mianowała jej rektorem prof. Jana Drausa. 1 października tego roku zainaugurowano pierwszy rok akademicki z 3 kierunkami: polonistyką, polityką regionalną oraz historią. Obecnie uczelnia kształci na 13 kierunkach (humanistycznych, społecznych, technicznych i artystycznych). W 2006 r. została ona przekształcona w Państwową Wyższą Szkołę Wschodnioeuropejską. Należy więc mieć nadzieję, że stanie się ona w przyszłości zalążkiem Akademii Wschodnioeuropejskiej i będzie jedną z liczących się uczelni na terenie państw Grupy Wyszehradzkiej.

Na koniec chciałbym podkreślić, że do powstania uczelni i jej funkcjonowania w okresie 15 minionych lat, prócz jej rektorów, przyczyniło się wiele osób. Wszystkich wymienić nie sposób, ale oprócz już wspomnianych byli to: były wojewoda i senator, a po powstaniu uczelni jej kanclerz dr Jan Musiał, poseł Andrzej Matusiewicz, prof. Jerzy Bartmiński, prof. Ryszard Terlecki, były marszałek województwa i radny Jan Bartmiński, byli parlamentarzyści i samorządowcy Adam Łoziński i Witold Kowalski, były dyrektor zakładu Fizjogrfii i Arboretum w Bolestraszycach prof. Jerzy Piórecki, były prezydent miasta Marian Majka, byli radni Stanisław Paluch, Ludwik Kaszuba, byli wojewodowie przemyscy Adam Pę zioł, Leszek Kisiel a także obecny prezydent Robert Choma.