Kto chętny na pomarańczarnię w Krzywczy? Warto ją uratować! [ZDJĘCIA]

Władze gminy Krzywcza szukają chętnych, którzy odrestaurowaliby i zaopiekowali się zabytkową pomarańczarnią na terenie zespołu dworsko-parkowego. Podkarpacki Wojewódzki Konserwator Zabytków w Przemyślu Beata Kot zadeklarowała pomoc.

Pomarańczarnia, zwana inaczej oranżerią, to najczęściej parterowy budynek ogrodowy, wolno stojący lub połączony z tarasem, ogrzewany. Budowano je jako budynki o wysokich i szerokich oknach, zwłaszcza od strony południowej, często dach też był szklany. Wewnątrz mieściło się jedno duże albo kilka mniejszych pomieszczeń.

Pomarańczarnie służyły do hodowli roślin egzotycznych . Pełniły też funkcję ogrodów zimowych. Budowano je w parkach, ogrodach pałacowych, przy rezydencjach itp. od XVII do XIX wieku. Były miejscem spotkań i zabaw towarzyskich, przedstawień teatralnych, by wspomnieć choćby o[paywall] Starej Pomarańczarni w Łazienkach Królewskich, zbudowanej w latach 1786 – 1788.

Po wielu pozostały tylko wspomnienia. A te, które przetrwały do naszych czasów, są zazwyczaj opuszczone i zaniedbane. Jednym z przykładów jest pomarańczarnia na terenie Zespołu Dworsko-Parkowego w Krzywczy. Zwraca uwagę swoją architekturą o cechach neogotyckich i, niestety, bardzo złym stanem zachowania.

Konserwator pyta...

Na jednym z portali społecznościowych na swoim profilu Podkarpacki Wojewódzki Konserwator Zabytków w Przemyślu Beata Kot szerzej zaprezentowała ten zabytkowy obiekt.

Po pierwsze, aby pomóc władzom gminy w znalezieniu nabywcy czy dzierżawcy, który mógłby kontynuować dawne, miejscowe tradycje, być może nadać obiektowi nową funkcję i odnowić zabytek. Po drugie po to, aby zapytać mieszkańców Krzywczy i okolic, czy warto, by pełnił, jak kiedyś, funkcję oranżerii?

Dwór ładny, oranżeria fatalna

Posiadłość dworska, początkowo najprawdopodobniej o charakterze obronnym, istniała w Krzywczy już od XVI w. Jej właścicielami byli kolejno: Orzechowscy-Okszycowie, Ostrowscy herbu Leliwa, Krasiccy, ponownie Orzechowscy, Boznańscy, Bukowscy, Pawlikowscy, Starzyńscy, Joczowie i Bocheńscy.

W 1625 r. Krasiccy wznieśli w Krzywczy niewielki zamek lub dwór obronny. Obecny dwór wybudowany został z inicjatywy Bolesława Jocza na przełomie XIX i XX w., w stylu nawiązującym do tradycji „dworu polskiego”, w pobliżu istniejącego jeszcze starego dworu murowanego, który niebawem rozebrano.

Budynek określany obecnie jako oranżeria powstał w II połowie XIX w., gdy właścicielem zespołu był wspomniany B. Jocz. Na mapie katastralnej z 1852 r. jeszcze jej nie ma, są zaś zaznaczone w pobliżu dwa budynki usytuowane równolegle, których ściany mogły zostać wykorzystane do jej budowy.

– Tylna, nieotynkowana ściana wskazuje na niejednorodność budowli, a ściany bocznych pawilonów mają grubość ponad jednego metra, co może potwierdzać przypuszczenia odnośnie przebudowy. W archiwalnej karcie obiektu zanotowano, że zachowany podział pomieszczeń i słabe oświetlenie mogą wskazywać na wcześniejszą funkcję oficyny. Gdy obserwujemy kształt dachu, czyli piękne, wielobarwne dachówki i załamanie jego połaci, potwierdza się fakt, że ta część była niegdyś przeszklona. Podobnie przeszklona miała być przednia ściana. Podczas I wojny światowej oranżeria uległa zniszczeniu w części szklonej, podczas odbudowy zastąpiono ją elementami murowanymi – powiedziała B. Kot.

W 1928 r. dwór był remontowany. Po II wojnie światowej majątek upaństwowiono i przekazano w ręce różnych użytkowników – budynek dworu przeznaczono na ośrodek zdrowia.

Od 1958 r. mieścił szkołę rolniczą, obecnie ponownie służy jako przychodnia lekarska. Cały zespół dworsko-parkowy został wpisany do rejestru zabytków już w 1987 r.

Sklepy, koło wędkarskie, ośrodek zdrowia

Pod informacją rozgorzała dyskusja.

„Pamiętam, jak tam były sklepy, pod koniec lat 80. był sklep po lewej stronie, a później, po prawej, spożywczy. Pod koniec lat 90. dostaliśmy od gminy jako koło wędkarskie na siedzibę prawą stronę i powiem, że wtedy w środku zadbaliśmy o to. Tynki uzupełniliśmy, stolarkę ponaprawialiśmy, później gmina stwierdziła, że coś tam będzie i zmieniła kołu wędkarskiemu lokum. Budynek oczywiście dalej niszczał, ponieważ z tego, co mi wiadomo, konserwator zabytków zabraniał wszelakiego dotykania budynku wedle starej polskiej zasady: najpierw zniszczyć, a później szukać winnych” – napisał jeden z mieszkańców.

„Po zniszczeniach wojennych obiekt przebudowano na oficynę, która została znacznie zmieniona. Budynek jakieś 10 lat temu nabyła prywatna osoba, która miała zamiar otworzyć w nim usługi hotelowo-gastronomiczne. Na plan przebudowy nie zgodził się wojewódzki konserwator zabytków i mamy, co mamy. I dziś nie byłoby takiej ruiny” – stwierdził inny.

– Plany przebudowy i zagospodarowania na usługi hotelarskie były koncepcyjne około 2007 roku, ale nie gwarantowały żadnego odtworzenia, a jedynie dalsze przekształcanie. Gdy kupuje się zabytek, to trzeba mieć świadomość pierwotnych funkcji i ograniczeń, jakie płyną z samej funkcji zabytkowej obiektu. Dlatego konserwatorzy nie godzili się na daleko idące przekształcenia i trudno jest się im dziwić. Osobiście nie pamiętam, aby ktokolwiek rozmawiał ze mną na temat zagospodarowania tego obiektu – stwierdziła Grażyna Stojak, były Wojewódzki Konserwator Zabytków w Przemyślu.

PWUOZ pomoże

Obecna konserwator zabytków B. Kot zapewnia o wsparciu dla osoby, firmy czy innej instytucji, która zechciałaby odrestaurować krzywiecką pomarańczarnię.

– Możemy pomóc merytorycznie i finansowo na zasadzie dotacji dla obiektu zabytkowego wpisanego do rejestru. Zespół dworski wpisany jest do owego rejestru w zakresie: dwór, oranżeria, park z aleją grabową. Inwestor może wystąpić do nas o wytyczne do remontu, udzielimy informacji, pomożemy w badaniach konserwatorskich. Możemy udzielić podpowiedzi na etapie opracowywania dokumentacji – zapewniła.