Nawet niebo płakało

W niedzielę, 3 lipca, tymczasowe przejście graniczne Malhowice-Niżankowice czynne było od ósmej do piętnastej. Tyle, żeby mogli zdążyć goście, którzy wybrali się do Solanuwatki na uroczystości 75. rocznicy dwóch zbrodni dokonanych najpierw przez Sowietów, a potem przez Niemców.

Przed wojną Solanuwatka nazywała się Salina i była przedmieściem Dobromila, słynnym z kopalni soli. Dwanaście kilometrów, które trzeba pokonać od granicy ze względu na dziury w drodze, zajęło dwadzieścia pięć minut. Potem jeszcze kilometr spacerkiem przez las, jaki w ciągu pięćdziesięciu lat wyrósł na miejscu nieczynnego już uzdrowiska założonego w dawnych budynkach kopalni soli. – Tutaj pracował mój dziadek – opowiada przypadkowo spotkany mężczyzna w średnim wieku. Był inżynierem w kopalni. Miał szczęście, bo kiedy Sowieci przed ucieczką mordowali tu ludzi, ktoś go ostrzegł i dziadek uciekł do lasu. Inaczej skończyłby w dole, tak jak inni. 

fot.Jacek Szwic
Sekretarz powiatu przemyskiego wraz z delegacją składają kwiaty pod memoriałem.

Dwie zbrodnie

Szutrowa droga się kończy i trzeba się wspiąć na górę, gdzie nad dawnym szybem kopalnianym wznosi się memoriał w postaci siedmiu krzyży zwieńczonych koroną cierniową. Nieco wyżej jest jeszcze drugi pomnik, również obok szybu. 22 czerwca 1941 roku Niemcy przekroczyli San, który był linią demarkacyjną i uderzyli na Sowietów, którzy zaskoczeni bronili się w Przemyślu przez kilka dni. W czasie, kiedy trwały walki, bolszewicy pośpiesznie ewakuowali swoje urzędy, ale nie zapomnieli o więźniach przetrzymywanych w więzieniu na Rokitniańskiej. Popędzili ich drogą na Dobromil, prosto do kopalni soli w Salinie. Przypędzili tam też więźniów z Dobromila i kilku aresztów z pobliskiej okolicy. Małymi grupami doprowadzali nieszczęśników nad krawędź kopalnianego szybu i zabijali ciosem młota w głowę, a ciała zrzucali do szybu. Podobno nie wszyscy ginęli od razu, tylko dusili się pod ciałami zabitych. W ten sposób NKWD wymordowało prawie trzy tysiące ludzi, w większości przedstawicieli inteligencji, których uznano za wrogów ludu. W ten sposób zginął Walerian Kramarz, przemyski naukowiec i pedagog. Po przepędzeniu Sowietów Niemcy ujawnili ich zbrodnię. Do szybów przywieźli ponad stu Żydów, którym kazali wyciągać ciała pomordowanych. Wszystko w celach propagandowych sfilmowali i sfotografowali. Kiedy już skończyli ekshumację, wszystkich Żydów zastrzelili i wrzucili do szybów. W 1944 roku, kiedy Sowieci wrócili na te ziemie, też zarządzili ekshumację zamordowanych Żydów i również w celach propagandowych wszystko dokumentowali. Po wojnie w dawnych budynkach kopalnianych urządzono sanatorium, które funkcjonowało kilkanaście lat. Dzisiaj ruiny budynków porasta las i jedynie dwa miejsca pamięci są uporządkowane. 

Żydzi na rozkaz Niemców wydobywają zwłoki pomordowanych.

Musimy pamiętać

Jeszcze zanim zaczęły się główne uroczystości rocznicowe, miejscowi, którzy przychodzą tu co roku, rozmawiali ze sobą. Szeptem, bo w tym strasznym miejscu nie wypada mówić głośno. Zaczęła się ulewa i wtedy jedna z pań stwierdziła, że nawet niebo płacze nad ofiarami tej strasznej zbrodni. – My wiedzieliśmy o wszystkim, co tu się działo, ale nie wolno było mówić o tym głośno, dopiero jak upadł Sojuz, Memoriał zaczął budować tu pomnik, żeby uczcić ofiary. Teraz przychodzimy tu zawsze w rocznicę, żeby się pomodlić, bo pamięć nie może zaginąć. Kiedy nadeszła procesja prowadzona przez miejscowych księży, zaczęły się rocznicowe uroczystości, które odbyły się w strugach deszczu. Prowadzący przypomniał historię, która dla przyszłych pokoleń powinna być przestrogą przed tym, do czego prowadzi wojna. Następnie delegacje, wśród których była również ta ze Starostwa Powiatowego w Przemyślu, złożyły pod pomnikiem wieńce i wiązanki kwiatów. Już podczas powrotu od funkcjonariuszy Straży Granicznej dowiedzieliśmy się, że tego dnia na stronę ukraińską przeszło z Polski dwanaście osób. 

fot.Jacek Szwic
Szyb solny, który dla ofiar stał się grobem.

JS