Problem pszczół to problem całej ludzkości

Światowy Dzień Pszczół ustanowiony został przez ONZ z inicjatywy Słowenii, która zauważyła, jak wielkie znaczenie dla pozyskiwania żywności mają te owady i jak skutecznie pestycydy, tak często stosowane w rolnictwie w celu ochrony roślin przed grzybami i chwastami, zabijają te stworzenia. W Polsce jest obchodzony 20 maja. Co powoduje, że ludzie decydują się na założenie własnej pasieki? Zapytałam o to pszczelarza Wiesława Rycerza.

Jak i kiedy zaczęła się Twoja przygoda z pszczelarstwem? Co Cię popchnęło ku stworzeniu pasieki?

– Przygodę z pszczelarstwem rozpocząłem w czerwcu w 2017 roku. Zakup dwóch rodzin pszczelich poprzedzony był wcześniejszym, trwającym od jesieni 2016 roku studiowaniem literatury pszczelarskiej oraz podglądaniem na Youtube u innych pszczelarzy „obsługi” rodzin pszczelich. Zdecydowałem, że gospodarkę pasieczną oprę o pszczołę rasy kraińskiej w ulach korpusowych na ramce dadant.

Wiedzę teoretyczną przenosiłem na swoją minipasiekę i łączyłem z praktyką. To hobby pozwoliło na odprężenie po pracy – nazywam siebie pszczelarzem weekendowym. Mogłem też spróbować niczym niezafałszowanego naturalnego miodu pszczelego. To są główne powody, dla których ta pasja trwa do dziś. Pasieka stale się powiększała i obecnie liczy kilkadziesiąt rodzin rozmieszczonych w trzech lokalizacjach południowej Lubelszczyzny i Roztocza.

Jakie miody produkują Twoje pszczoły?[paywall]

– Hodowane przeze mnie pszczoły należą do gatunku pszczoła miodna właściwa (Apis mellifiera) rasy kraińskiej, pochodzącej z południa Europy. Są to pszczoły o szaro-czarnym ubarwieniu, są łagodne i miodne. Tworzą silne rodziny i dobrze wykorzystują wczesne pożytki na moim terenie: mniszek, sady, rzepak. Tutaj zwykle następuje miodobranie.

Ponieważ na wiosnę pszczoły noszą nektar z wielu pożytków naraz[paywall], zwykle nie udaje mi się pozyskać miodu odmianowego, za to mam pyszny miodek wielokwiatowy. Drugie miodobranie następuje na końcu lata. Wtedy otrzymuję piękny i aromatyczny miód bursztynowej barwy – głównie gryka, malina, spadź liściasta, zioła i kwiaty dziko rosnące.

Czy dbanie o pszczoły zajmuje dużo czasu? Ciągle pracujesz zawodowo. Do pasieki dojeżdżasz. Czy na dłuższą metę da się to pogodzić?

Nie boisz się użądleń? Jak się przed nimi uchronić?

– Matka pszczela ze względu na jej majestatyczny sposób poruszania się po plastrze często nazywana jest królową pszczół. Jej ruchy są spokojne, zwykle porusza się  z towarzyszącymi jej robotnicami, tak zwaną świtą. Jest ona pielęgnowana i karmiona mleczkiem pszczelim. W warunkach naturalnych żyje nawet do pięciu lat. Jej głównym zadaniem jest składanie jaj na dnie komórki pszczelej na plastrze, od kilkuset do nawet tysiąca i więcej dziennie. Po trzech dniach wykluwają się larwy, które tworzą tak zwany czerw.

Rozwój osobniczy robotnic trwa zwykle 21 dni, żyją średnio 6 tygodni. W ulu i poza nim robotnice podejmują prace w zależności od wieku, rozwoju fizjologicznego i potrzeb rodziny. Młode robotnice po wygryzieniu z komórki plastra przez pierwsze trzy dni czyszczą siebie, przygotowują komórki dla następnej generacji pszczół oraz ogrzewają czerw (larwy w różnym stadium rozwoju – przyp.). Następnie odżywiają starsze larwy (mające powyżej 3 dni – przyp.) papką pyłku i miodu, którą jednocześnie same się odżywiają. Pobudza to rozwój gruczołów gardzielowych, które u pszczół 6- – 7-dniowych zaczynają wydzielać mleczko przez około tydzień.

Mleczkiem robotnice odżywiają matkę oraz czerw młodszy niż 3-dniowy. Między 8. a 14. dniem robotnice zajmują się odbieraniem nektaru od zbieraczek, odparowują z niego wodę, przenosząc do innych komórek, po czym dojrzały miód zasklepiają na zimę. Ponadto wentylują gniazdo, ubijają pyłek w komórkach i wytwarzają pierzgę (tzw. pszczeli chleb – przyp.). W wieku 14 – 18 dni u robotnic zaczynają funkcjonować gruczoły woskowe.

Z łuseczek woskowych wypoconych na brzusznej stronie odwłoka robotnice budują plastry. Między 19. a 21. dniem życia robotnice stają się strażniczkami, które kontrolują wchodzące do gniazda pszczoły czułkami, rozpoznając własne po zapachu i przeganiając obce – nie dopuszczając do rabunków miodu. W tym czasie aparat żądłowy mają dobrze wykształcony, a ilość jadu w gruczole jadowym jest maksymalna. Te pszczółki są potencjalnie groźne dla pszczelarza, ale użądleniom można łatwo zaradzić, ubierając bluzę pszczelarską i rękawice.

Hodowla ras i linii o łagodnych cechach obecnie pozwala nawet na pracę bez zabezpieczeń, ale wtedy należy się liczyć z użądleniem, na przykład przy przypadkowym dociśnięciu pszczoły do ramki czy ścianki ula. O ile nie jesteśmy uczuleni na jad pszczeli, takie pojedyncze użądlenia mogą paradoksalnie wpływać prozdrowotnie na organizm ludzki.

Czy od pszczół można się czegoś nauczyć?

– Robotnice starsze niż 20-dniowe rozpoczynają pracę poza ulem i stają się tak zwanymi zbieraczkami. Przynoszą do ula nektar, pyłek, wodę, żywice i substancje balsamiczne, służące do wyrobu propolisu (tzw. kit pszczeli służący do uszczelnienia gniazda i ochrony przed patogenami – przyp.). Pszczoły latają na pożytek na odległość do 3 kilometrów. Robotnice, tak zwani zwiadowcy, rozlatują się we wszystkie strony w celu poszukiwania źródła pyłku i nektaru. Po znalezieniu informują inne zbieraczki o kierunku i odległości pożytku poprzez tańce na plastrze.

Pszczoły są niezwykle pracowite. Robotnice latają z prędkością do 30 km na godzinę. Muszą wykonać 20 tysięcy lotów, aby zebrać 1 litr nektaru, z którego powstanie tylko 150 gramów dojrzałego miodu. Aby powstał 1 kilogram miodu, muszą odwiedzić od 750 tysiecy do 3 milionów kwiatów. Robotnica w czasie jednego lotu odwiedza od 100 do 150 kwiatów, natomiast przez całe życie 20 – 30 tysięcy kwiatów. Żeby zebrać 1 kilogram obnóży pyłkowych, pszczoły muszą wykonać około 50 tysięcy lotów i pokonać łącznie 150 tysięcy kilometrów.

Co jest największym problemem w pasiece?

– Zdecydowanie choroby pszczół i obecność pasożytów, tak zwanej warrozy. Ich obecność na pasiece uzależniona jest od samego pszczelarza: odpowiednia opieka, profilaktyka i leczenie pozwalają na hodowlę licznych i silnych rodzin.

Do innych problemów zaliczyć można wszechobecne opryski zarówno upraw, jak i sadów owocowych. Mocno we znaki daje się pszczelarzom prowadzona przez rolników produkcja monokulturowa, na przykład rzepak lub tylko uprawa zbóż, gdzie zaburzona jest podaż nektaru i pyłku w ciągu sezonu pszczelarskiego. Likwidowane są sady przydomowe, drzewa nektarujące (klony i lipy) na rzecz wszechobecnych tui, krótko wystrzyżonych trawników i kostki brukowej.

Jak przeciętny Polak może pomóc pszczołom?

– Istotnym elementem jest podnoszenie świadomości rolników w kwestii roli pszczół jako zapylaczy, muszą wiedzieć, że ich plon zależy nie tylko od ilości wysianych nawozów, ilości wylanych oprysków, ale również owadów zapylających, jakimi są w dużej mierze pszczoły.

Słusznie propagowane jest wysiewanie łąk kwietnych na nieużytkach, sadzenie drzew i krzewów miododajnych, wysiew w jesieni poplonów jako źródło azotu dla ziemi, ale także zarazem źródło pyłku dla pszczół. W ten sposób każdy może pomóc pszczołom, na czym wszyscy mogą zyskać, nie tylko pszczelarze.

Co radziłbyś ludziom, którzy chcą zacząć tę przygodę?

– Warto spróbować i rozpocząć przygodę z pszczelarstwem, pomimo kosztów i środków, które należy przeznaczyć na sprzęt pszczelarski, wyposażenie pracowni i sam zakup rodzin pszczelich.

Obcowanie z pszczołami daje dużo satysfakcji, daje dostęp do zdrowych, naturalnych produktów pszczelich, czasem nawet zysk ze sprzedaży miodu i innych produktów „z ula”. Nic tak nie cieszy, jak „swój” pierwszy miód naturalny.