Tradycje bożonarodzeniowe – zwyczaje świąteczne i wigilijne

Święta Bożego Narodzenia zaczynają się od dnia poprzedzającego rocznicę narodzin Jezusa, tj. Wigilii (wieczór 24 grudnia). Wtedy cała ziemia i wszechświat, wszystkie byty ziemskie i pozaziemskie łączą się ze sobą we wspólnym przeżywaniu wielkiego misterium narodzin Boga. Jest to święto religijne w tradycji chrześcijańskiej, bo upamiętnia narodziny Zbawiciela Świata. To także stała uroczystość liturgiczna przypadająca na 25 grudnia i obchodzona niezwykle uroczyście.

Temu świętu od wieków towarzyszyły wierzenia, tradycje, zwyczaje (było i jest ich setki), które nieco różniły się od siebie w poszczególnych regionach. Wiele przymiotów świątecznych nie jest już praktykowanych, inne zaś zachowały się do dziś. Oto różne przykłady.

Wierzenia ludowe

W wierzeniach ludowych noc wigilijna to noc, w czasie której błąkają się duchy, jest to czas dziwów i nadprzyrodzonych mocy, rządzony przez nieodgadniony świat zmarłych. Tej nocy ptaki rozmawiają ludzkim głosem, mówią także zwierzęta domowe. Wierzono, że jeśli pierwsza do domu weszła kobieta, to znak, że albo ktoś umrze, albo dom nawiedzą inne nieszczęścia, dlatego widząc nadchodzącą niewiastę, ryglowano drzwi lub wyrzucano ją siłą. Podczas wieczerzy oceniano sposób zachowania się przy stole. Mogło to bowiem zadecydować o pomyślności i zdrowiu w przyszłym roku lub nieszczęściu na cały rok.

Gwiazda Betlejemska

Pierwsza gwiazda na niebie w wieczór wigilijny jest symbolem[paywall] Gwiazdy Betlejemskiej, której pojawienie się towarzyszyło narodzinom Jezusa. Dzięki niej Trzej Królowie mogli dotrzeć do miejsca narodzin Zbawiciela. Dopiero gdy ona zabłyśnie, możemy, według tradycji, siąść do stołu i rozpocząć wieczerzę.

Wigilia – dzielenie się opłatkiem

Uroczystą wieczerzę poprzedza modlitwa i czytanie Ewangelii o narodzeniu Jezusa. Dzielenie się opłatkiem (symbol chleba) podczas wigilii to dla Polaków jedna z najważniejszych tradycji świąt Bożego Narodzenia. Robimy tak na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy, więzów wspólnoty pierwszych chrześcijan. Dzisiaj, dzieląc się opłatkiem, ofiarujemy drugiej osobie naszą miłość, wdzięczność, a także przebaczenie.

Sianko pod obrusem

Wolne miejsce przy stole

Puste miejsce przy stole i dodatkowe nakrycie – kiedyś dla zmarłych, dziś dla wędrowca – to kolejna wigilijna tradycja. Prawdopodobnie związane to jest z przekonaniem o chrześcijańskiej gościnności. Dlatego stawiano dodatkowe nakrycie. Ten zwyczaj przetrwał do dziś.

12 potraw wigilijnych 

Obyczaj ten jest znany w Polsce od początków XVIII wieku. W tym dniu nie wolno niczego pożyczać. Robiono wtedy wiele wróżb matrymonialnych. Według staropolskiej tradycji postnych i bezmięsnych potraw wigilijnych musiało być 12 (było 12 apostołów). Jeżeli mniej – ich liczba koniecznie musiała być nieparzysta. Na stół stawiano (przykłady): zupę grzybową albo barszcz z uszkami, rybę (na pamiątkę chrztu i zmartwychwstania), pierogi z kapustą (gwarantują odrodzenie się roślin na wiosnę), kutię (mak to symbol urodzaju, płodności, a miód bogactwa i mądrości). Karp na wigilii ma dwojakie znaczenie – ryba jako pokarm  błogosławiony przez Jezusa pojawia się wielokrotnie w ewangeliach i jest symbolem eucharystii (Jezus z uczniami często spożywał ryby).    

W ludowych wierzeniach bożonarodzeniowe drzewko jest symbolem życia, płodności i odrodzenia.

Choinka

Bez choinki trudno wyobrazić sobie Boże Narodzenie. Dzięki udekorowanemu drzewku dom nabiera świątecznej magii. Tradycyjnie ubieramy choinkę przed wigilią i przystrajamy ją różnego rodzaju ozdobami. Pod nią umieszczamy prezenty dla naszych najbliższych. Do Polski przywędrowała ona wraz z zaborem pruskim między XVIII a XIX wiekiem. Wtedy największą popularność choinka zyskała wśród arystokracji. Na wsi pojawiły się one dopiero w okresie międzywojennym – głównie w rejonach Polski południowej i centralnej. W ludowych wierzeniach drzewko jest symbolem życia, płodności i odrodzenia. Dziś daje się pod choinkę prezenty.

Szopka bożonarodzeniowa

W betlejemskiej grocie (służyła jako stajnia) przyszedł na świat Zbawiciel. Pierwszy żłóbek upamiętniający narodziny Jezusa powstał w IV wieku. Później zbudowano już stajenkę i dodano figury Świętej Rodziny. Tak powstała szopka. Święty Franciszek z Asyżu (XIII wiek) propagował ideę, że Jezus przyszedł na świat w bydlęcych warunkach, „bo nie było dla nich miejsca w gospodzie”. Wtedy zbudował stajenkę, wykorzystując żywe zwierzęta i odtwarzając sceny z pamiętnej nocy. Od tego czasu zwyczaj konstruowania żłóbka z figurką Dzieciątka leżącego na sianie, w otoczeniu Marii, Józefa i zwierząt, rozprzestrzenił się po całej chrześcijańskiej Europie. Do Polski trafiła ona pod koniec XIII wieku.

Kolędy

Z narodzeniem Chrystusa są związane najstarsze polskie kolędy pochodzące z XV wieku. Śpiewano je nie tylko w okresie świąt Bożego Narodzenia, w polskiej tradycji również do 2 lutego. Dziś tradycją jest śpiewanie kolęd przy choince, po uroczystej wieczerzy wigilijnej oraz na pasterce o północy. Kolędy najbardziej znane to „Wśród nocnej ciszy” , „Cicha noc”, „Bóg się rodzi”, „Lulajże Jezuniu”, „Przybieżeli do Betlejem”, „Dzisiaj w Betlejem”. Zwyczaj chodzenia po kolędzie od domu do domu obecnie zanika. Po Nowym Roku odbywają się duszpasterskie odwiedziny księży u parafian.

Kadzidło, mirra i złoto

Trzej Królowie przybyli ze Wschodu, by oddać pokłon i złożyć dary Jezusowi Chrystusowi. Do żłóbka prowadziła ich Gwiazda Betlejemska. Przed Jezusem pokłonili się: Kacper, Melchior i Baltazar. Każdy król ofiarował stosowne dary, a były to: złoto, kadzidło i mirra. Złoto symbolizowało godność królewską, kadzidło godność kapłańską, a mirra zwiastowała wypełnienie proroctwa i zapowiadała śmierć. Święto Trzech Króli obchodzimy 6 stycznia.

W betlejemskiej grocie (służyła jako stajnia) przyszedł na świat Zbawiciel.