Polacy na sowieckiej Ukrainie

Nakładem Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego w Przemyślu ukazał się kolejny, 10. już tom dokumentów „Polacy na Ukrainie w latach 1917–1939”, liczący aż 360 stron.

Publikowane materiały pochodzą z ukraińskich archiwów Kijowa i Czernihowa. Dodano do nich także kilka dokumentów z Archiwum Akt Nowych w Warszawie, obrazujących pracę polskich służb dyplomatycznych na Ukrainie Radzieckiej w latach dwudziestych. W tomie znalazły się także przedruki wydawanych w Kijowie i Charkowie gazet polskojęzycznych: „Żołnierza Rewolucji”, „Żołnierza Polskiego”, „Głosu Młodzieży”, „Głosu Komunistycznego” oraz „Sierpa”.

Spośród opublikowanych dokumentów na szczególną uwagę zasługują[paywall] zupełnie dotychczas nieznane materiały świadczące o stosowaniu przez bolszewików wobec ludności polskiej zasady odpowiedzialności zbiorowej już w 1919 r. Wycofując się z Odessy, wojska bolszewickie aresztowały w nocy z 21 na 22 czerwca 1919 r. kilkadziesiąt osób spośród tamtejszej inteligencji polskiej. Część zakładników wywieziono do Kijowa, tam 19 rozstrzelano, a 43 osoby odtransportowano do Moskwy i nie wiadomo, co się z nimi stało.

Rodziny uprowadzonych jeszcze długo starały się o ich uwolnienia za pośrednictwem polskich dyplomatów, a także kierując swą korespondencję do polskiego MSZ, do samego marszałka Józefa Piłsudskiego, gen. Stanisława Szeptyckiego oraz Heleny Paderewskiej.

Absurdalne zarzuty

Najwięcej opublikowanych dokumentów dotyczy okresu po 1920 r., kiedy to Moskwa całkowicie podporządkowała sobie ziemie ukraińskie i wbrew postanowieniom traktatu ryskiego nie zamierzała respektować praw narodowych tamtejszych Polaków. Znamy losy wielu z nich z opublikowanych dokumentów, wśród których są: postanowienia o aresztowaniu, ankiety personalne podejrzanych o działalność antyradziecką, protokoły przesłuchania oskarżonych i świadków, akty oskarżenia, wypisy z protokołów posiedzenia Kolegium Specjalnego przy NKWD ZSRR.

Jak często absurdalne były to zarzuty, świadczy np. sprawa mieszkańca Czernihowa Jana Kurka, pracującego w momencie aresztowania (21 września 1937 r.) na stanowisku stolarza w miejscowej fabryce makaronów. Został on oskarżony o prowadzenie działalności szpiegowskiej na rzecz Polski. Za okoliczność obciążającą uznano fakt utrzymywania przez niego kontaktów listowych z rodziną w Polsce. Kolegium Specjalne NKWD skazało go na 10 lat łagrów. Pod takim samym zarzutem został skazany Polak pracujący w kołchozie we wsi Wełyczkiwka – Adam Wituszyński. 25 listopada 1937 r. postawiono mu zarzut utrzymywania kontaktów z matką i siostrami mieszkającymi w Polsce. On również został skazany na 10 lat pracy w obozie poprawczym.

Kultura i oświata narodowe jedynie w formie

Drukowane dokumenty obrazują położenie ekonomiczne ludności polskiej, której na początku lat trzydziestych nie ominęło zjawisko masowego głodu na Ukrainie, spowodowanego m.in. przymusową akcją organizowanych odgórnie kołchozów i sowchozów. A przecież na początku lat dwudziestych bolszewicka propaganda wmawiała ludności polskiej, a także innym społecznościom narodowym, że w Kraju Rad nie będzie żadnego ucisku żyjących tam narodów.

Tymczasem nawet proces likwidacji analfabetyzmu miał służyć nie temu, aby rozszerzać wśród ludności wiedzę o historii i kulturze polskiej, ale by przy pomocy słowa drukowanego prowadzić indoktrynację polityczną w kierunku wytyczanym przez władze partyjne w Moskwie. Kultura i oświata w ZSRR miała być narodowa jedynie w formie, ale komunistyczna w treści.