Śmierć za kromkę chleba

– Przyszedł 10-letni chłopiec i mama dała mu jeść. To dziecko ciągle powtarzało: ja już dwa dni nie jadłem – opowiada Antoni Segelin z Birczy. Za taki czyn groziła kara śmierci, a hitlerowcy egzekucje przeprowadzali na oczach dzieci.

Wyrywali deski ze ścian

Segelinowie nie tylko[paywall] karmili Żydów. Dawali także schronienie. Kryjówka była zorganizowana pod podłogą. Ukrywali się, zależnie od sytuacji, przez kilka dni, czasem tylko na jedną noc. Później sami odchodzili albo pomagano im uciec. – Moi rodzice i stryj wozili pocztę przed wojną, dlatego byli znani na całym terenie – mówi A. Segelin.
1 stycznia 1944 r. gestapo przyszło po Romana. – Dostał cynk, że po niego idą, ale nie zdążył już uciec. Uszedł kilka metrów od domu i go zatrzymali – opowiada pan Antoni.
Podobnie jak u Gerulów, oprawcy wyprowadzili wszystkich na podwórze i rozpoczęli przeszukiwania. – Z domu nie zostało praktycznie nic. Powyrywali deski, ściany rozwalili, wszystko zdemolowali – mówi A. Segelin.
Nikogo jednak nie znaleźli. Romana zabrali z sobą. Jego brat Leon wraz z żoną zostali. Najpierw trafił na posterunek w Birczy, stąd do Dobromila, a potem kolejno do Przemyśla i Tarnowa. Przesłuchiwany był w Krakowie na Montelupich, potem został przewieziony do Wiśnicy. – Ojcu udało się załatwić widzenie. Mówił, że nie można go było poznać, tak był skatowany – opowiada A. Segelin. Nie zdołał jednak wydostać brata z więzienia.

Żydzi mieszkali razem

Przed samą śmiercią przez współwięźnia Roman przekazał list do rodziny. Napisał w nim, że nikogo nie wydał. Następnego dnia został rozstrzelany. Miał 30 lat. Nie wiadomo, gdzie zginął i gdzie został pochowany. Niedawno A. Segelin umieścił na grobowcu rodzinnym tablicę upamiętniającą wuja.
Panu Antoniemu trudno zrozumieć postępowanie hitlerowców. – Przychodzi sąsiad albo ktoś inny w potrzebie, głodny i nie mam prawa dać mu jeść, bo mogę zostać rozstrzelany? Trzeba było mieć ogromną odwagę – mówi. – Żydzi mieszkali razem z nami, prowadzili sklepy, pracowali. Tworzyliśmy jeden naród – zaznacza.

Zastrzelili Żydów na oczach dzieci

Chwilę przed aresztowaniem R. Segelina okupanci weszli do domu Katarzyny i Michała Gerulów. W Nowy Rok małżeństwo wybrało się do kościoła. Z Łodzinki do Birczy mieli ok. 6 km. – Mróz był około 20 stopni, śnieg po kolana – wspomina ich syn Władysław Gerula, wówczas 10-letni chłopiec.
Uszli pół drogi, kiedy zostali zatrzymani przez gestapo i ukraińską policję na służbie hitlerowców. Oprawcy przyprowadzili ich z powrotem do domu. Trójkę dzieci wyprowadzili na zewnątrz i rozpoczęli rewizję.
Kryjówka była zorganizowana w dodatkowej przestrzeni, wydzielonej z jednej z izb. Wejście znajdowało się na strychu i było przykryte słomą. Osobom postronnym wydawało się, że jest to ściana oddzielająca od siebie dwa pomieszczenia. O obecności Żydów w domu nie wiedziały nawet młodsze dzieci. – Rodzice nic nam nie mówili, pewnie się bali, żeby któreś przypadkiem nie wygadało. Może z najstarszą siostrą o tym rozmawiali. Ja się tylko dziwiłem, dlaczego mama gotuje tak dużo jedzenia i trochę się domyślałem – opowiada pan Władysław.
Być może Niemcy nie znaleźliby nikogo, gdyby nie pies. – Przewrócili ścianę i znaleźli Żydów. Wyprowadzili ich na zewnątrz i zastrzelili na podwórzu. Patrzyłem na to tak, jak teraz na pana. Wszystko dobrze pamiętam – opowiada W. Gerula. Życie straciło trzech młodych mężczyzn w wieku do 35 lat.

Ślad po nich zaginął

Tego dnia mogło zginąć więcej osób. U Gerulów ukrywało się także młode małżeństwo z 3letnią córeczką. – Ojciec słyszał już wcześniej, że są podejrzenia, że ukrywa Żydów. Powiedział do nich: ja was nie wyganiam, ale jak macie gdzie, to uciekajcie. Ta rodzina zdecydowała się wyjechać. Tato zawiózł ich nocą do Przemyśla. Pozostałych trzech zostało u nas. Mówili, że nie mają gdzie uciekać – relacjonuje pan Władysław. Tydzień później doszło do zbrodni.
Sąsiadom Gerulów Niemcy kazali pochować Żydów w lesie. – Wzięli naszego konia i wywieźli ich saniami. Potem gestapowcy wsadzili rodziców na te sanie i pojechali. I tak do dzisiejszego dnia ślad zaginął – opowiada.
Dzieci zostały pozostawione same sobie. Najstarsza córka miała 17 lat, Władysław – 10, a najmłodsza – 8. – Pomagali nam sąsiedzi, rodzina i przeżyliśmy – wspomina.
Prowadzone już po wojnie poszukiwania nie przyniosły rezultatu. Michał Gerula prawdopodobnie został powieszony w Przemyślu na placu Na Bramie. Jego żona chyba trafiła do więzienia w Tarnowie, a później być może do obozu w Auschwitz. – Nic nie wiadomo na sto procent. Szukaliśmy w IPN-ie, ale nic się nie zachowało – mówi.
Dziś na te wydarzenia pan Władysław patrzy z perspektywy czasu. – Czasu nie wrócimy. Żebym choć wiedział, gdzie są pochowani, w jaki sposób zostali straceni. Nie ma grobu, gdzie można znicz zapalić – mówi.
Uratowana rodzina w pewnym sensie spłaciła dług wdzięczności. Dzięki ich świadectwu udało się potwierdzić, że Gerulowie pomagali bezinteresownie. To główny warunek, żeby przyznać bohaterom medal „Sprawiedliwych wśród Narodów Świata”. – Z Przemyśla wyjechali na Florydę. Stamtąd przyjechali tutaj, żeby poświadczyć, jak było – opowiada pan Władysław.

***
Przed wojną ludność żydowska stanowiła w Birczy ponad połowę mieszkańców. Około 700 – 800 osób zostało straconych przez Niemców w dwóch miejscach na okolicznych wzgórzach. Pozostałe przegnano na piechotę do Przemyśla, a następnie wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.

17 marca br. Katarzyna i Michał Gerulowie oraz Roman Segelin zostali pośmiertnie odznaczeni przez prezydenta Andrzeja Dudę Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Zostali również upamiętnieni w nowo powstałym Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej.