Spalone domy, spustoszone gospodarstwa, bieda. To tu mordowano ludzi

Choć minęło prawie 70 lat od tragicznych wydarzeń, w niewielkim lesie pomiędzy Świętoniową i Grzęską wciąż wieje grozą. Poprzecinany długimi alejkami, usadowiony na grząskiej ziemi przez miejscowych zwany jest Dębrzyną. Ma bogatszą historię niż niejedna miejscowość, naznaczoną wydarzeniami z okresu wczesnych lat powojennych.

Wchodząc w las, niedaleko którego leżą dwie wsie, a kawałek dalej tory, czuje się w powietrzu coś niedobrego. W sercu sosnowo-dębowego zagajnika stoją krzyże, tu i ówdzie widać też inne namalowane białą farbą na korze, gdzie indziej są anonimowe groby ziemne. To te, które dało się odnaleźć i zidentyfikować. Pozostałe mogą być niemal wszędzie.

Co tu się stało?

Są lata 40., tuż po wojnie. Wokół spalone domy i spustoszone gospodarstwa. Ludziom w oczy zaglądają bieda i strach. Choć wojna się skończyła, poczucie bezpieczeństwa na tych terenach to wciąż nieosiągalna sprawa. Wojna łamała ludzi, rodziny i całe społeczności. Byli tacy, dla których drogi do domu były zamknięte i tacy, którzy dorośli w świecie wojennej pożogi i innego nie znali. Lasy i bezdroża dzisiejszego Podkarpacia roiły się od rzezimieszków. Napady na pociągi w tej rzeczywistości nie były czymś odosobnionym.

Późny wieczór, niedoświetlona stacja w Rogóżnie. Tu żegna się dwóch przyjaciół, którym w końcu po kilku latach przymusowych robót w Niemczech udało się wrócić do kraju.

Jeden postanawia, że pójdzie pieszo, bo ze stacji w Grzęsce miałby dalej do rodzinnych stron, drugi decyduje się na podróż koleją. Pociąg rusza i stukocząc, sunie naprzód.... Do Grzęski jednak tym razem nie dojeżdża. Będący w zmowie z przestępcami dróżnik kieruje pociąg na bocznicę. W pobliżu jest jedynie las, bagna i żadnych domostw. Bandyci przemocą wyciągają pasażerów z pociągu i zaganiają... do Dębrzyny. Tu kończy się podróż drugiego z mężczyzn, tutaj zakończyło też życie kilkadziesiąt innych ofiar: mężczyźni, kobiety, dzieci...

Okradano ich i brutalnie mordowano w obawie przed zdemaskowaniem. Motyw był rabunkowy. Wieszano ich na telefonicznych kablach, podrzynano gardła, szczęściarzom strzelano w głowę. Z ofiar oprawcy zdzierali wszystko, co mogło się przydać albo co się dało przehandlować. Nagie, zbezczeszczone zwłoki zostawiano bez żadnego pochówku. Czasem ktoś tylko przykrył je gałęziami.

O krwawym procederze wiedzieli okoliczni mieszkańcy, ale chcieli żyć. Gdy ktoś za dużo mówił o Dębrzynie, mogła mu się stać krzywda. Dlatego mówiono półszeptem....

Poczułem, jakby kamień spadł mi z serca...

Przez lata wokół lasu narosło wiele legend i mitów, mówiono że w nim straszy, że spotykają się tu sataniści, że w czasach przedchrześcijańskich składano tu ofiary z ludzi. – Takie miejsca mają to do siebie, że oddziałują na wyobraźnię – mówi ks. Józef Nowak. – Co do strachów, trudno się na ten temat wypowiadać. Ja jako ksiądz czułem, że te dusze domagają się upamiętnienia i modlitwy. Kiedy powstał pomnik i odprawiliśmy tam mszę świętą, poczułem, jakby kamień spadł mi z serca. Spadło to ze mnie. Od tego czasu regularnie w pierwszą niedzielę września odprawiamy nabożeństwo w tym miejscu, przychodzą miejscowi i przyjeżdżają obcy. W końcu wśród tych, co tam leżą, mogli być i wracający do Przeworska, Jarosławia czy Przemyśla. Nie wiemy, znamy historię zaledwie kilku z nich.

Do dziś oficjalnie nie zidentyfikowano zwłok ofiar ani nie ustalono tożsamości oprawców.