Wyjątkowa cerkiew uznana za Pomnik Historii

Zespół cerkiewny w Radrużu w powiecie lubaczowskim uznany przez prezydenta RP Andrzeja Dudę za Pomnik Historii. Wcześniej, bo w 2013 roku ten wyjątkowo cenny obiekt trafił na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, w ramach wpisu seryjnego „Drewnianych cerkwi w polskim i ukraińskim regionie Karpat”.

Uroczystość wręczenia oficjalnych dokumentów potwierdzających uznanie kolejnych zabytków za Pomniki Historii miała miejsce 23 bm. w Pałacu Prezydenckim w Warszawie.

Oprócz Radruża do zaszczytnego grona dołączyły:[paywall] Ciechocinek – zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym, Gdańsk – zespół pocystersko-katedralny w Gdańsku Oliwie, Grudziądz – zespół zabytkowych spichlerzy wraz z panoramą od strony Wisły, Janów Podlaski – stadnina koni, Kielce – dawny pałac biskupów i katedra, Kraków- kopiec Kościuszki z otoczeniem, Nieborów i Arkadia – zespół pałacowo ogrodowy i ogród sentymentalno-romantyczny, Gościkowo-Paradyż – pocysterski zespół klasztorny, Sandomierz – historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy, Szalowa – kościół parafialny św. Michała Archanioła i Katowice – gmach województwa i Sejmu Śląskiego oraz zespół katedralny (wpis rozszerzający istniejący już Pomnik Historii).

Z przełomu XVI i XVII wieku

Cerkiew pw. św. Paraskewy w Radrużu jest jednym z najcenniejszych przestrzennych założeń cerkiewnych na terenie kraju. Założenie wyróżnia się wyjątkowymi wartościami jako ważne materialne świadectwo tradycji artystycznych Kościołów wschodnich na ziemiach Rzeczypospolitej. Cerkiew, która zbudowana została prawdopodobnie na przełomie XVI i XVII wieku, zaliczana jest do najstarszych drewnianych świątyń obrządku wschodniego zachowanych w Polsce. Pomimo przebudowy z XVIII w., wynikającej prawdopodobnie z ewolucji rytu liturgicznego, posiada wysoki walor autentyzmu, a tym samym dużą wartość typologiczną jako ogniwo linii rozwojowej drewnianej architektury cerkiewnej. Jak podkreślą znawcy, świątynia stanowi bezcenny przykład indywidualnych rozwiązań będących lokalną próbą adaptacji cech cerkwi murowanych. Powstała w konstrukcji zębowej, w układzie trójdzielnym, jest wybitnym dziełem w typie z czworoboczną kopułą nad nawą. Na tle obiektów sakralnych swego czasu wyróżnia się wyjątkową konstrukcją owej kopuły, bogactwem detalu architektonicznego oraz najwyższym poziomem wykonawstwa.

Wkomponowana w krajobraz

Wyjątkowy jest również wystrój i wyposażenie wnętrza, na które składają się m.in. XVII-wieczna figuralno-ornamentalna polichromia na ścianie ikonostasowej oraz w sanktuarium, a także architektoniczny ikonostas z 58 ikonami (w części sygnowanymi) z XVII-XVIII w. i dwa osiemnastowieczne ołtarze boczne. Polichromię w Radrużu przypisuje się malarzom wywodzącym się z potylickiego ośrodka malarskiego, który rozwinął swą działalność w 1. poł. XVII w. Zabytki cerkiewnego malarstwa monumentalnego z tego czasu należą w Polsce do rzadkości, a dzieła malarskie przypisywane ośrodkowi potylickiemu uznane zostały przez badaczy za jedno z najciekawszych osiągnięć sztuki Kościoła wschodniego na pograniczu polsko-ruskim. Założenie, malowniczo wkomponowane w otaczający krajobraz, jako jedno z nielicznych posiada zachowany w pełni murowany system ogrodzeniowy z bramami (1. poł. XIX w.) oraz kostnicą, tzw. domem diaka (2. poł. XIX w.), a także zachowaną w niezmienionym stanie drewnianą dzwonnicę o unikalnej w skali kraju konstrukcji (prawdopodobnie 3. ćw. XVIII w.). Położone w jego bezpośrednim sąsiedztwie dwa dziewiętnastowieczne cmentarze parafialne, na których znajduje się kilkaset obiektów ludowej sztuki sepulkralnej, pochodzących z tzw. bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego, stanowią naturalne dopełnienie dla historycznego, kulturowego i krajobrazowego otoczenia cerkwi.