Cmentarz, który jest, ale go nie ma

W naszej kulturze przyjęte jest, że cmentarz to miejsce wiecznego spoczynku. Miejsce święte, gdzie nie należy zakłócać spokoju zmarłym. Oprócz religii i tradycji sprawy cmentarzy regulują przepisy wynikające z ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 31 stycznia 1959 roku. W praktyce jednak bywa różnie i zdarza się, że cmentarze znikają i wtedy pojawiają się problemy, takie jak w Trójczycach.

Jedyny ślad

– Pamiętam, że jeszcze w latach pięćdziesiątych stała tam drewniana cerkiew, w której spółdzielnia produkcyjna zrobiła magazyn zboża. Gdzieś w połowie lat sześćdziesiątych wiatr zerwał blachę z dachu cerkwi i niedługo po tym ją rozebrano – opowiada jeden z mieszkańców.

– Poniżej cerkwi był gromadzka rada, świetlica oraz sklep i pamiętam, że na terenie dawnego cmentarza ktoś postawił cztery słupki nakryte daszkiem i chodziło się tam pić piwo – opowiada inny.

– Wtedy jeszcze wśród krzaków były tam stare kamienne pomniki. Z dziesięć, może kilka więcej, większość już poprzewracanych. Ludzie mówili, że tam pochowany jest fundator cerkwi i jacyś inni, chyba bogaci, bo biedoty nie było stać na pomniki. Nawet przypominam sobie jedno nazwisko na nagrobku – Wojtowicz Anna. Potem to miejsce zarosło krzakami, na księżym polu wybudowano ośrodek zdrowia i dzisiaj tylko starsi pamiętają, że tam była cerkiew i cmentarz, więc nie powinno tak być, żeby na miejscu cmentarza coś robić. Przecież to poświęcone miejsce, a poza tym tam są kości.

fot.Jacek Szwic
Stary kamienny krzyż z przycerkiewnego cmentarza.

Problemy i sprzeczności

W dwutysięcznym roku za ośrodkiem zdrowia na terenie przylegającym do dawnego cerkwiska zbudowano okazały dom. Jego właściciel nie ukrywa, że chciałby dokupić działkę, na której były cerkiew oraz cmentarz i tu pojawia się problem wynikający z popełnionych dawno temu urzędniczych błędów. Okazuje się, że po wojnie działkę zakwalifikowano jako teren rolny i jako taki figuruje w miejscowym planie zagospodarowania, ale już w gminnym wykazie cmentarzy figuruje jako wpisany do rejestru zabytków, więc podlega ochronie. – W ubiegłym roku na tym terenie prowadzone były prace, które miały potwierdzić, czy znajdują się tam szczątki ludzkie, co pozwoliłoby zakwalifikować to miejsce jako nieczynny już cmentarz. Jednak niczego nie znaleziono – wyjaśnia Jan Janusz sekretarz Urzędu Gminy Orły. Wtedy też przewieziono kilka kamiennych pomników oraz ich drobniejsze fragmenty porozrzucane wśród krzaków i złożono na nieczynnym cmentarzu greckokatolickim, ale na wniosek konserwatora przewieziono je na pierwotne miejsce i przywrócono stan poprzedni. Na zebraniu wiejskim większość mieszkańców była za tym, żeby tę działkę sprzedać, ale na razie rada gminy nie podjęła żadnej decyzji. – W tej chwili mamy ten teren w utrzymaniu i może jeszcze w tym roku po konsultacjach z konserwatorem wojewódzkim uda się podjąć decyzję porządkującą status prawny. Dopiero wtedy okaże się, czy pomniki zostaną przeniesione czy zostaną na miejscu, a ogrodzony teren pozostanie jako tak zwany świadek – dpdaje J. Jamusz.

Płaczka bez głowy

Tuż za ogrodzeniem prywatnej posesji stoi kilka kamienych cokołów pozostałych z dawnych nagrobków, na nich położono żelazny i kamienny krzyż, a obok stoi pozbawiona głowy rzeźba płaczki. Nieco dalej stare lipy z grubsza pozwalają zlokalizować miejsce, gdzie stała cerkiew.  

Według słów sekretarza większość mieszkańców jest za likwidacją cmentarza i sprzedażą działki, ale są też tacy, którzy chcieliby, żeby on tam został. – Wiem, że szukali kości, ale ten teren częściowo był zniwelowany, w niektóre miejsca nawieziono ziemię, więc żeby jakieś szczątki znaleźć, trzeba by było głęboko wszystko przekopać. Tylko, po co, skoro wiadomo, że cmentarz tam był – mówi jeden z mieszkańców. Przecież pochowano tam ludzi w poświęconej ziemi i nie powinno się tam niczego robić.