Jak liczyli dochody i wydatki miejskie w średniowieczu? Niezwykle cenna edycja źródłowa

Dzieje średniowiecznego Przemyśla wciąż budzą zainteresowanie archeologów i historyków. Znaczący gród Lędzian, a później miasto z ponad tysiącletnią tradycją odgrywało bowiem znaczącą rolę w dziejach Królestwa Polskiego, a potem Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Źródło niezwykle rzadkie

Tym razem są to rachunki miejskie. Źródło niezwykle w Polsce rzadkie, a przez to bardzo cenne. Średniowieczne kancelarie miejskie bowiem po bieżącym uregulowaniu swych rachunków nie uważały za konieczne ich dalsze przechowywanie. Zazwyczaj wraz z wyborem nowej rady miejskiej traciły one swą użyteczność. Poza tym na ogół sporządzano je na luźnych kartkach lub składkach, co też nie sprzyjało ich trwałości. Dlatego też te rachunki, które dotrwały do naszych czasów, mają niepoślednie znaczenie dla odtworzenia gospodarki miejskiej funkcjonującej w średniowiecznych miastach opartych na prawie magdeburskim.

Przygotowanie do druku takich dokumentów wymaga odpowiednich kwalifikacji, a przede wszystkim znaczącej wiedzy na temat funkcjonowania samorządu i jego kancelarii oraz znajomości reguł średniowiecznej gospodarki miejskiej.

Rachunki miejskie w Polsce

Edytorzy omawianych rachunków prof. Anna Łosowska z UMCS w Lublinie oraz Michał Schimidt z Zakładu Słownika Historyczno-Geograficznego Ziem Polskich w Średniowieczu PAN w Krakowie dołożyli wszelkich starań, aby udostępniane dokumenty charakteryzowały się jak największym stopniem percepcji. W tym celu edycję źródeł poprzedzili obszernym wstępem, który rozpoczęli od omówienia dotychczasowych badań nad rachunkami miejskimi w Polsce. Następnie przeprowadzili szczegółową analizę wydawanych materiałów. Scharakteryzowali je od strony technicznej, przedstawili aktotwórców, czyli przemyskich pisarzy miejskich. Prof. dr hab. Anna Łosowska ma w tym względzie szczególnie kompetencje, gdyż jest autorką kilku pionierskich opracowań dotyczących kultury umysłowej późnośredniowiecznego Przemyśla, a w tym wydanej w 2011 r. fundamentalnej pracy Pennae investivi Praemisliae. Notariusze kancelarii kościelnych, pisarze sądów i urzędów świeckich w XV i na pocz. XVI w.

Po rachunkach cię poznają

W dalszej części wstępu edytorzy przeprowadzili dokładną analizę wartości źródłowej wydawanych akt, szczegółowo scharakteryzowali ówczesne dochody i wydatki miasta Przemyśla. Zwrócili uwagę na fakt, że wydawane rachunki mają wartość poznawczą nie tylko w kwestiach natury gospodarczej, ale na podstawie ich analizy możemy uzyskać dane o późnośredniowiecznej topografii miejskiej, istniejących ulicach i przedmieściach, a także społeczności miejskiej, zawodach, powiązaniach rodzinnych, a nawet kształtowaniu się nazwisk i przydomków. Pewne dane mogą też świadczyć o strukturze etnicznej ówczesnych mieszkańców Przemyśla.

Propozycja dla przewodników

Zasadniczą część publikacji, liczącą aż 164 strony, zajmuje prezentacja wspomnianych akt rachunkowych. Edytorzy opatrzyli je licznymi i rozbudowanymi przypisami rzeczowymi, co w tego typu publikacjach nie zawsze się zdarza, choć to znacząco podnosi wartość merytoryczną wydawanego źródła. Wydawcy zadbali także o zamieszczenie przedmiotowej bibliografii, indeksu osobowego, rzeczowego i geograficznego. Publikację wzbogacają również zamieszczone ilustracje, będące reprodukcjami przykładowych kart rachunkowych.

 Publikacja nie jest łatwa w odbiorze dla przeciętnego czytelnika, ale bez edycji tego rodzaju źródeł nasza wiedza o przeszłości Przemyśla daleka będzie od rzeczywistego znaczenia tego miasta w dziejach Rzeczypospolitej. Wydawane zaś przewodniki turystyczne będę jedynie „powtarzaniem w kółko” rzeczy w innych przewodnikach już kiedyś napisanych.