Najważniejsza bitwa kampanii wrześniowej rozegrała się pod Birczą

Najbardziej znanym wydarzeniem z początków II wojny światowej w tej części Polski jest bitwa stoczona 12 września 1939 r. pod Borownicą. Niewiele osób wie, że tego samego dnia, na wschód od Birczy polska 24 Dywizja Piechoty walczyła z niemiecką 2 Dywizją Strzelców Górskich. Bitwa ta była jedną z największych bitew kampanii wrześniowej nie tylko na Podkarpaciu, ale i w Polsce.

Lato 1939 roku było wyjątkowo słoneczne i suche. Niemieckie czołgi i samochody po polskich bezdrożach jechały świetnie, San miał być pierwszą linią obrony, ale stan wody był tak niski, że można go było przejść niemal w dowolnym miejscu.
Dr Artur Brożyniak z rzeszowskiego oddziału IPN zwraca uwagę, że Niemcy zaatakowali Polskę nie tylko od zachodu i północy, jak się spodziewano, ale również od południa, dokonując wcześniej praktycznej aneksji Czechosłowacji. – Bitwa pod Birczą miała za zadanie atak na siły, które obchodziły nas od południa – mówi.

Walczyli w osamotnieniu

24 Dywizja Piechoty przygotowała linię obrony na wzgórzach na wschód od Birczy, strzegąc drogi w kierunku Przemyśla przez Korzeniec i Wolę Korzeniecką i Rybotycze. Pierwotny plan zakładał utrzymanie pozycji 24 DP i atak 11 Karpackiej Dywizji Piechoty, która stacjonowała w okolicach Dubiecka. Miała ona zaatakować z lewej flanki wojska niemieckie, które rozlokowały się od Nowej Wsi przez Birczę, Wolę Korzeniecką po Trójcę. Wspólny atak stwarzał realną szansę na spektakularną wygraną i wycofanie się Niemców.
Plan jednak zmieniono.[paywall] Gen. Kazimierz Sosnkowski zdecydował o wycofaniu wszystkich jednostek w kierunku Przemyśla. Rozkaz jednak nie dotarł do 24 DP, która w osamotnieniu stawiała opór najeźdźcy.
Za początek boju można uznać polskie natarcie na zajętą przez Niemców Łodzinkę Górną o godz. 7 rano. Pod osłoną mgieł nasi żołnierze podeszli na odległość ok. 700 m. Po krwawych walkach, ponosząc liczne straty, Polakom udało się odbić wioskę, zdobywając również broń ciężką i lekką.

Odszedł bezszelestnie

– Ten szturm był niezwykle heroiczny. Do jego historii przeszedł żołnierz o nazwisku Józef Panek, operator RKM-u. Niemcy usytuowani na wzgórzu mieli Polaków na patelni. W którymś momencie nasi znaleźli się w zagłębieniu i nie mogli ani iść do przodu, ani się wycofać. Sytuacja beznadziejna. I wtedy ten Józef Panek wyskoczył, zerwał się na równe nogi i zaczął siepać z RKM-u. Uciszył karabiny maszynowe i umożliwił kolegom wycofanie się – opowiada Jacek Paluch, syn oficera tej bitwy. Pankowi nic się nie stało, ale parę chwil po tej brawurowej akcji, gdy ładował pociski do magazynku i niespodziewanie otrzymał strzał w ramię i niemal bezszelestnie odszedł z tego świata.
Kolejnym celem Polaków stało się wzgórze 482 (dziś przechodzi przez nie asfaltowa droga z Woli Korzenieckiej do Łodzinki Górnej). Niemcy przeprowadzili jednak szturm nie tylko z ciężkiej artylerii, ale również z samolotów myśliwskich. W związku z tym, ok. godz. 16 płk Bolesław Schwarzenberg-Czerny wydał rozkaz o wycofaniu się. Polskie oddziały umiejscowiły się w linii od Korzeńca i Boguszówki, przez Krępak po Cisową. Bitwa została przerwana, ale nie przegrana. Dopiero późnym wieczorem doszedł spóźniony rozkaz odejścia w kierunku Przemyśla. Ten nocny odwrót Niemcy mieli skwitować z nieskrywaną ulgą: „Na szczęście w nocy stojąca przed nami polska dywizja wycofała się na wschód”.

Bitwa oczami dzieci

Władysław Gerula i Krystyna Duda we wrześniu 1939 r. mieli sześć lat. Co zapamiętali? Wielki i przeraźliwy huk, wybuchy i strach. – Samoloty, strzały. Człowiek nawet nie wiedział co to jest ta wojna – mówi pan Władysław. – Nie było gdzie uciekać – dodaje pani Krystyna. – To długo nie trwało, front szedł bardzo szybko – wspominają dzień bitwy. – Blisko naszego domu był potok, tam się schowaliśmy – opowiada pan Władysław. W tym czasie nieopodal z przeraźliwym świstem upadł pocisk. Od uderzenia, z jednej strony dachu pospadały wszystkie dachówki. Pocisk jednak wpadł czołem do góry i nie wybuchł. – Gdyby wybuchł, pewnie by nas zabił – mówi W. Gerula.
Po bitwie ojciec pani Krystyny pomagał przy grzebaniu poległych. – Opowiadał, że ludzie zabierali im buty i mundury, bo wtedy była straszna bieda. Ale ojciec mówił: „dajcie im spokój” i nic nie zabrał – mówi kobieta.

Odgrzebują historię

– Bitwa pod Birczą jest jedną z ważniejszych bitew na terenie Polski, a już na pewno na terenie Polski południowej. Jej rozstrzygnięcie oceniałbym na remis – podkreśla A. Brożyniak.
Dzisiaj jednak mało kto pamięta jej historię. Ale wkrótce może się to zmienić. Dzieje „zapomnianej bitwy” można poznać z wystawy zorganizowanej na korytarzu Zespołu Szkół w Birczy. – O Bitwie pod Birczą dowiedziałam się w 2013 roku od pana Zdzisława Haręzy, mieszkańca Żywca. Podzieliłam się tymi informacjami z Grzegorzem Piwowarczykiem, nauczycielem historii w naszej szkole i tak zaczęło się nasze zgłębianie tajemnicy tejże bitwy – opowiada Marta Kostka, wicedyrektor Zespołu Szkół w Birczy. – Głęboko wierzę, że podjęte przez nas działania przywrócą pamięć o tej zupełnie zapomnianej bitwie i jej bohaterach, o przelanej krwi i poświęceniu – dodaje.