Przemyski szpital – przystanek na tamten świat

Wyłącznie dla czytelników o mocnych nerwach

Zabiegi chirurgiczne w tym dawnym szpitalu zazwyczaj wiązały się z wysłaniem pacjenta do grobu szybciej, niż zrobiłaby to choroba. Otwarcie jamy brzusznej odbywało się niemal na „żywca” i kończyło powolną śmiercią, bo znieczulanie tabletkami opium działało krótko.

Chirurg nie mył rąk i nie dezynfekował narzędzia. Uważano, że infekcje wywołuje cuchnąca „miazma” w powietrzu, dlatego nie zmieniano opatrunków. Powstawało zakażenie bakteryjne – rany ropiały i śmierdziały, dochodziło do[paywall] gorączki połogowej, sepsy itp. Smród unosił się od chorych i brudnej pościeli, bo brakowało wody do częstego prania i pełnej kąpieli (czerpano ją ze studni).

Powstanie szpitala

Przy ul. Władcze istniał szpital (1779 – 1906). Potem dobudowano (1871 – 1877) do budynku jedno piętro i postawiono murowany pawilon wolno stojący dla zakaźnych (20 łóżek). Dysponowano tam 160 łóżkami, w zimie dodatkowo kładziono 40 sienników na podłogę.

W 1879 roku placówka zatrudniała: zarządcę, 2 lekarzy, 4 dozorców, 3 dozorczynie, kucharza i stróża. Pacjenci zarażeni chorobą weneryczną zajmowali zwykle od 30 do 50 łóżek. Obiekt posiadał też kuchnię, pralnię, salkę operacyjną i przyjęć, kaplicę, magazynek, ambulatorium oraz mieszkanie dla zakonnic. Pod koniec lat 40. XIX w. do narkozy stosowano już eter i chloroform. Zabiegi przeprowadzano przy lampie naftowej.

Obraz piekła i tortur za życia

W przemyskim szpitalu chorzy leżeli na zbutwiałych i twardych siennikach (sieczka słomiana), na poduszkach wypchanych słomą, nakryci lekkimi derkami. Po ciężkich operacjach długo gorączkowali i męczyli się nieruchomo na niewygodnych łóżkach. Taki los spotykał pacjentów biednych, bo bogaci leczyli się we Lwowie, Wiedniu lub Krakowie. Pacjenci w salach narzekali w zimie na niską temperaturę (ok. 10o C). Dodatkowo głód i przepełnienie zbierały śmiertelne żniwo. Gdy ktoś umierał, trup leżał na sali wiele godzin. Kiedy zaś przywożono chorego, wtedy z łóżka wynoszono nieboszczyka, brudną pościel trzepano, by natychmiast ją użyć ponownie.

Ciągły głód

Podły wikt dla pacjentów nie nadawał się do konsumpcji, mimo że dawano posiłki w ilościach aptekarskich. Na śniadanie i kolację dwa razy dostawali chorzy kawę zbożową i wodniste mleko (to ostanie dla ciężko chorych) oraz nieświeży chleb, smalec, ser lub marmoladę. Obiad: rosół do rosołu niepodobny, stęchła gruba kasza, zupka niby to ryżowa lub fasolowa – zwykła lura, ziemniaki, słonina, czasem mięso. Kiedy lekarz bardziej chorym zapisywał nieraz dwa gotowane jajka, siostra miłosierdzia dawała jedno, tłumacząc to biedą. Nieraz głodni pacjenci uciekali ze szpitala.

Smród, brud i ruina

W 1899 r. w szpitalu przyjmowano – zamiast 160 chorych – około 100 pacjentów ponad stan. Z biegiem lat lecznica, ogrodzona od ulicy murem, popadała w ruinę. Potężny odór wyziewów (nie karbolu) uderzał tam zmysł powonienia. Miotła na całym obiekcie zaś niezbyt często szła w ruch, bo nierzadko brakowało wody, którą noszono ze studni. W obskurnych salach słupy podpierały stropy. W 3 separatkach przebywali odpłatnie chorzy, bo tam chcieli umierać. Dostawali za to lepszy wikt i częściej odwiedzały ich siostry zakonne serafitki, które od 1903 r. rządziły w szpitalu. W wychodkach – bez oddzielnych segmentów – załatwiano potrzeby fizjologiczne.

Chlew i stajnia

Na zapleczu szpitala chowano świnie dla potrzeb szpitala. Karmiono je resztkami kuchennymi. Stamtąd smród niemiłosierny rozchodził się po całym szpitalu, szczególnie w porze letniej. Jakby tego było mało, tam też istniała stajnia dla dwóch koni, a opodal stała furmanka, służąca do wożenia żywności, medykamentów oraz bezdomnych nieboszczyków na cmentarz. Istniało też poletko warzywne.

Burdelmama i prostytutki

W suterenie mieściły się pralnia i zakątek – niby łazienka, wychodek oraz „stajnia”, tj. nora dla zarażonych syfilisem kobiet – prawdziwy postrach w szpitalu. Przeważnie jeden lekarz pracował za dnia. Chorymi kobietami zajmowała się oficjalnie stara weteranka – wieloletnia przemyska burdelmama, która na dobre zadomowiła się w szpitalu za marną pensję. Prostytutki w ciepłe dni wychodziły do ogródka, gdzie zabawiały się z parobkiem, który znienacka zdzierał z nich zgrzebne koszule. Nagość powodowała zgorszenie wśród zakonnic, a zarazem śmiech gawiedzi ulicznej. Wtedy kamienie leciały gradem.

Dozorca i furman zajmowali się chorymi

W szpitalu w 1903 r. pracował na etacie stary dozorca, który miał też m.in. obowiązek zmienić chorym opatrunki, bo personel medyczny raczej brzydził się tego robić. Za to płacono mu miesięcznie 20 koron i dostawał wikt, którego prawie nigdy nie jadł – z oczywistych względów. Kiedy zakonnice i lekarz byli nieobecni wieczorem, to on się zajmował chorymi. Furman z kolei wprost od gnoju i koni wchodził na salę na obchód i pomagał im w różnych czynnościach osobistych.

Badanie kobiet

Ginekolog przenosił najzłośliwsze zarazki z jednej pochwy do drugiej. Rzadko ręce mył. Nie da się oszacować, ile kobiet wpędzono do grobu, zamiast im pomóc. Badano je na stojąco – w ubraniu, pośladkami oparte o stół, z rękami złożonymi przed sobą. Lekarzowi wolno było lekko unieść suknię lewą ręką i wprowadzić naoliwiony palec wskazujący prawej ręki do pochwy, i to od jej tylnej strony, aby nie budzić dodatkowych wrażeń w łechtaczce.

Na nosze! Do kostnicy!

Opodal budynku szpitalnego stał niewielki parterowy pawilon chorób zakaźnych (ospa, tyfus, szkarlatyna, gruźlica, syfilis itp.). Jeżeli ktoś chciał tam konać – nikt mu nie przeszkadzał. Śmierć przychodziła szybko. Na łóżkach przygnębiające wrażenie robiły blade postacie, którym do snu przegrywał szybki suchotniczy oddech, jęki rozgorączkowanych tyfusem, a czasem głośniej odzywała się smutna muzyka jęku konających i ostra komenda zakonnicy szpitalnej. Na nosze! Do kostnicy!

Trupiarnia

Na podwórzu stała cuchnąca kostnica – zawsze przepełniona, bo najczęściej po operacji chory już żywy nie wychodził. W pomieszczeniu tym, w ubogich łachach, leżeli umarli. Nad ich głowami i pomiędzy nogami dwie palące się łojówki z knotami w starych flaszkach. Przygnębiające wrażenie sprawiał widok szpitalnego pogrzebu, tj. trumny z nieboszczykiem, złożonej na obskurnym wozie, wleczonej przez szkapę na cmentarz. 4 listopada 1905 roku wybudowano nowy szpital na Zasaniu.

Źródło: Gazeta Przemyska 1891, nr 88; 1892 nr 64, 66, 69, 84; 1893 nr 18; Kuryer Przemyski 1897, nr 50; Echo Przemyskie 1897, nr 61; 1899 nr 1; 1903 nr 99; Głos Przemyski 1903 nr 7, 8; Nowy Głos Przemyski 1904, nr 10. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1879 (s. 572); Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi… na rok 1870 (s. 617).

Józef Frankiewicz

fot.Jacek Szwic
Przy ul. Władcze istniał szpital (1779 – 1906). Potem dobudowano (1871 – 1877) do budynku jedno piętro i postawiono murowany pawilon wolno stojący dla zakaźnych (20 łóżek).