Wielkie dzieło Józefa Lewkowicza. Reaktywacja kamieniarstwa i drzeworytu

Mieszkaniec Nowego Sioła, znakomity artysta i wyjątkowa postać ziemi lubaczowskiej Józef Lewkowicz podjął się rzeczy karkołomnej. Chce reaktywować zapomniane szkoły rzemiosła – kamieniarkę bruśnieńską i drzeworyt płazowski.

 Od wielu lat pasją pana Józefa jest rękodzieło. Każdą wolną chwilę poświęca rzeźbie w drewnie i kamieniu. W zimie tworzy bożonarodzeniowe szopki, wiosną – wielkanocne palmy i pisanki metodą rytową (drapaną) oraz batikową. Od  lat jest członkiem Stowarzyszenia Twórców Sztuki w Lubaczowie. J. Lewkowicz został stypendystą ministra kultury i dziedzictwa narodowego Piotra Glińskiego. Z pomocą aktywistów ze stowarzyszenia „Tegit et Protegit” w Horyńcu-Zdroju podjął się reaktywacji ludowej sztuki kamieniarskiej na ziemi lubaczowskiej oraz drugiej rzemieślniczej sztuki, która powoli odchodzi w zapomnienie – drzeworytu płazowskiego[paywall].

Sztuka kamieniarska ze Starego Brusna

Pierwsze wzmianki o istnieniu Starego Brusna pochodzą z 1444 r. Nazwa wsi pochodzi od słowa „brus”, czyli dużego ociosanego kawałka kamienia. Pierwsza informacja o tym, że kamień wydobywany jest w celach rzemieślniczych, pochodzi z 1565 r. Rozwój kamieniarki bruśnieńskiej rozpoczął się na początku XIX wieku, gdy z powodów epidemicznych cmentarze przenoszono w ustronne lokalizacje z dala od świątyń. Wtedy też powstały jedne z pierwszych krzyży pomnikowych, upamiętniających zniesienie pańszczyzny. Niedługo później pojawiają się pierwsze proste płaskorzeźby z Chrystusem ukrzyżowanym. Spotkać je można m.in. na kamiennych rzeźbach stawianych z okazji ustania zarazy w wioskach. Na cmentarzach spotkać często można też małe, kamienne krzyże z dwiema Maryjkami. Najbardziej znanym kamieniarzem pochodzącym ze Starego Brusna był Grzegorz Kuźniewicz. Okres rozkwitu kamieniarki bruśnieńskiej zastopowała II wojna światowa, a następnie wysiedlenie mieszkańców Starego Brusna w ramach akcji „Wisła” w 1947 r. Tę najcenniejszą dla kamieniarki bruśnieńskiej ludową formę kontynuuje dziś właśnie J. Lewkowicz.

Drzeworyt z Płazowa

Pod koniec 2019 r. pan Józef podjął się kolejnego trudnego zadania – odtworzenia dawnej szkoły drzeworytu – najstarszego typu grafiki ludowej wyróżniającej rzeźbiarzy z Płazowa.

– Drzeworyt płazowski to nie tylko stare rytowane deski, to też historia o tym, jak twórczość zwykłego chłopa wpłynęła na sztukę ludową w Polsce. W średniowieczu drzeworyt wykorzystywany był głównie jako matryca drukarska. Na drewniane klocki nanoszono rysunki, wycinano lub wydłubywano tło, a następnie przy ich pomocy robiono odbitki na papierze, w podobny sposób, jak robi się pieczątki. Z czasem pojawili się ludowi drzeworytnicy, którzy sami potrafili stworzyć taką matrycę i produkowali przede wszystkim święte obrazki. Sprzedawali takie ryciny głównie na odpustach i jarmarkach – wyjaśnił J. Lewkowicz.

Najbardziej znanym drzeworytnikiem w Płazowie był Maciej Kostrzycki. Wraz ze swoją rodziną od 1830 r. zajmowali się produkcją drzeworytów z wizerunkami świętych oraz scenami biblijnymi. Żona Macieja, Ludwika, była kramarką i sprzedawała te ryciny w okolicy na odpustach i jarmarkach. Po latach większość drzeworytów z Płazowa wylądowała w... Muzeum Etnograficznym w Krakowie. W Płazowie i ogólnie na Podkarpaciu zostały zapomniane.

Fascynacja drzeworytem u pana Józefa zaczęła się od poznania historii z Płazowa, którą naszkicowali mu lokalni pasjonaci historii regionu i sztuki. Celem ożywienia dawnego rytu w desce wykonał już reprodukcję drzeworytu z 1830 r. ze świętym Antonim Padewskim z Radecznicy, drzeworyt św. Kazimierza oraz zabytkową cerkiew pw. św. Paraskewy w Radrużu z XVI w.

Wernisaż wystawy

W Muzeum Kresów w Lubaczowie 20 września br. odbył się wernisaż wystawy drzeworytów i rzeźb autorstwa J. Lewkowicza. Stanowi ona niejako podsumowanie stypendium ministra kultury i dziedzictwa narodowego. W budynku muzealnym w Zespole Cerkiewnym w Radrużu prezentowane są trzy jednostronne i jeden dwustronny klocek drzeworytniczy wraz z odbitkami (wśród nich m.in. wizerunek św. Kazimierza, św. Mikołaja oraz Chrzest Chrystusa), a także cztery rzeźby, powstałe m.in. na wzór zniszczonych rzeźb z Nowego Sioła, przedstawiających anioły i Matkę Bożą z Dzieciątkiem. Ekspozycje uzupełniają nowodruki drzeworytów płazowskich wydane przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie oraz nowodruki z klocków z Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej, ze zbiorów Muzeum Kresów w Lubaczowie.