Epokowe odkrycie w przemyskim szpitalu [ZDJĘCIA]

Zabił miliony istnień na wszystkich kontynentach. Przez wieki był jednym z największych przekleństw ludzkości. Tyfus plamisty, zwany także durem, pustoszył, ale do czasu. W latach 20. ubiegłego wieku polski biolog, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie Rudolf Weigl wynalazł szczepionkę przeciwtyfusową. Nie wszyscy pewnie wiedzą, że najważniejsze prace i eksperymenty prowadził w budynkach byłego Szpitala Miejskiego przy ulicy Słowackiego w Przemyślu!

Mocno zdziwiłby się ten, kto dostałby zgodę na wejście do magazynów Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej i zobaczyłby w nich: kilkanaście probówek, ambulatoryjnych kolb, ampułek, termometrów, strzykawek, fiolek, prymitywnych mikroskopów czy klatek do karmienia... wszy ludzkiej. Pracujący na tym sprzęcie wówczas jeszcze doktor Rudolf Weigl dokonał epokowego odkrycia – wynalazł szczepionkę przeciwko tyfusowi plamistemu. W latach 1915 – 1918 eksperymenty weszły w decydująca fazę, które polski biolog prowadził w pomieszczeniach jednego z budynków byłego Szpitala Miejskiego przy ulicy Słowackiego w Przemyślu[paywall]!

Przełom i wielkie pandemie

Rudolf Weigl urodził się w rodzinie austriackiej. Po przedwczesnej śmierci ojca wychowywał się w polskiej tradycji kulturowej. Jego ojczym, Józef Trojnar, był profesorem gimnazjalnym w Jaśle i Stryju. Tam uczęszczał także młody Rudolf. Studia przyrodnicze podjął na Uniwersytecie Lwowskim. Ukończył je w 1907 r. i został asystentem profesora Józefa Nusbauma-Hilarowicza. Obronił doktorat, a w 1913 r. habilitację z zoologii, anatomii porównawczej i histologii. W czasie I wojny światowej został powołany do wojska jako parazytolog (osoba, zajmująca się badaniem pasożytów i pasożytnictwa w przyrodzie).

Wesz była znienawidzonym pasożytem ludzkim, przez wieki uznawanym za symbol brudu, biedy i poniżenia. Choć dzisiaj problem tyfusu plamistego wydaje się być bardzo odległy, jeszcze kilkadziesiąt lat temu wywoływał społeczną panikę. Przez wieki uśmiercał ludzi w co najmniej takim samym stopniu co wojny, a w czasie konfliktów nierzadko bywał czynnikiem decydującym o zwycięstwie. Choroba ta dzisiaj jest leczona m.in. antybiotykami.

Przemyska pracownia

Pomiędzy 1915 a 1918 r. Rudolf Weigl pracował nad szczepionką przeciwtyfusową w szpitalu wojskowym w Przemyślu. Po I wojnie światowej objął w nadsańskim mieście kierownictwo nad nowo utworzoną Pracownią do Badań nad Tyfusem Plamistym. Kiedy był bardzo bliski sukcesu, w 1920 r. został powołany na stanowisko profesora biologii ogólnej lwowskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza. W tym samym roku, w ramach uniwersyteckiego Zakładu Biologii Ogólnej założył Instytut Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami i tam wreszcie dopiął swego. Szczepionka była eksportowana do różnych części świata, w których walczono z epidemią tyfusu plamistego. Weigl postanowił zastosować metodę odważną, ale i niebezpieczną: w procesie produkcji wynalezionej szczepionki wykorzystywał wszy, a do ich karmienia – ludzi. Wysoka skuteczność techniki Weigla przyciągnęła uwagę świata i wzbudziła podziw.

Trzy etapy produkcji

Produkcja szczepionki dzieliła się na trzy etapy. Pierwszy z nich opierał się na hodowli zdrowych wszy, pochodzących od tych wyizolowanych od rosyjskich jeńców w czasie I wojny światowej. Były hodowane w drewnianych klateczkach i regularnie karmione na ludzkich łydkach lub udach, codziennie przez 45 minut przez około 12 dni. Ludzie, którzy zatrudniali się w instytucie do karmienia wszy, nazywani byli karmicielami.

Następnym etapem było zakażanie zdrowych wszy bakteriami Rickettsia prowazekii. Zakażenia dokonywali strzykacze. Za pomocą imadełka z klawiszami, w którym unieruchamiane były wszy (od 20 do 50), zakażano każdą z nich. Strzykacze pracowali w zespołach dwuosobowych. W ciągu godziny byli w stanie wykonać do 2 tys. iniekcji. Każdy pakiet około 500 zakażonych w ten sposób wszy był następnie umieszczany w klatce i karmiony przez 5 kolejnych dni przez ssanie krwi intensywnie szczepionych strzykaczy.

Ostatnim etapem produkcji było preparowanie szczepionki. Preparatorzy dokonywali mikrochirurgicznych operacji wycięcia jelita wszy. Preparator, o ile chciał się zmieścić w normie, musiał wypreparować średnio 300 wszy na godzinę. Zakażone jelita przenoszono do moździerzy Weigla, gdzie z dodatkiem półprocentowego roztworu fenolu służyły do produkcji szczepionki.

Światowy rozgłos

Światowy rozgłos przyniosła Weiglowi akcja szczepień przeciw tyfusowi w katolickich misjach belgijskich w Chinach. Uratowano dzięki nim nie tylko wielu misjonarzy, ale także tysiące Chińczyków. Otrzymał za to najwyższe odznaczenie papieskie – Order św. Grzegorza. Do lwowskiego instytutu R. Weigla przyjeżdżali naukowcy z całego niemal świata, by poznawać tajniki wiedzy biologicznej i uczyć się metod badawczych. W 1942 r. został zgłoszony do Nagrody Nobla, ale poparcia jego kandydatury odmówiły hitlerowskie Niemcy jako rewanż za odmowę podpisania Reichslisty i objęcia katedry w Berlinie. W czasie II wojny światowej uratował, jak się dziś ocenia, około 5 tys. przedstawicieli lwowskiego środowiska naukowego, bojowników ruchu oporu. Szczepionka nielegalnie trafiała do ludności cywilnej, partyzantów, a także do warszawskiego getta. Zmarł 11 sierpnia 1957 r. w Zakopanem. Pochowany został w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Pamiątki trafiły do Przemyśla

Pamiątki po profesorze Rudolfie Weiglu (tzw. Weiglana – prace naukowe, artykuły, fotografie) oraz szereg przedmiotów z wyposażenia laboratorium zostały przekazane przez jego przyjaciół, w tym prof. Stefana Kryńskiego, do Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej w Przemyślu.

Czy Przemyśl pamięta o wielkim naukowcu? Chyba nie bardzo. Wspomniane przedmioty spakowane są w muzealnych pudłach, a wielu mieszkańców nawet nie wie – bo i skąd – że ktoś taki pracował nad epokowym wynalazkiem w budynkach, które od wielu lat niszczeją i nikt nie ma zamiaru się nimi zainteresować. Jak dowiedzieliśmy się od dyrektora MNZP Jana Jarosza, ostatni raz, i to na czasowej ekspozycji, pamiątki te przemyślanie mogli oglądać w latach 90. ubiegłego wieku. Większe zainteresowanie wzbudzają na świecie. Kilka miesięcy temu w przemyskim muzeum gościli filmowcy z Discovery Channel, tworzący film dokumentalny o tej wielkiej osobistości.