Przemyskie ślady Racheli Häring Korn

W Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Przemyślu mgr Żaneta Niedbała zaprezentowała życie i twórczość żydowskiej poetki Racheli Häring Korn.

achela Haring Korn urodziła się 15 stycznia w 1898 r., w małej wsi Wiszenka, obecnie Ukraina. Zmarła 9 września 1982 roku w Montrealu.

Uczestnicy prelekcji mogli nie tylko dowiedzieć się o twórczości poetki, lecz także poznać jej dom rodzinny oraz historię języka jidysz, który z czasem stał się językiem wypowiedzi poetyckiej Racheli Korn.

W czasach, w których przyszło jej żyć i pracować, jest wiele napięć i niepewności życiowych. W jej życiu i twórczości ważną rolę odegrał Przemyśl. Przemyśl w tym czasie był miastem wielokulturowym, kiedy na jego ulicach, skwerach i placach można było usłyszeć język oraz muzykę żydowską. Zapewne poślubiając Hersza Korna, mocniej wnika w tkankę żydowskiego miasta, pełnego synagog, rabinów na ulicach i bazarów z żydowskimi kupcami.

W okresie międzywojennym Przemyśl był znacznym ośrodkiem miejskim, a jednocześnie dużym skupiskiem ludności żydowskiej. Rachela prowadzi w nim dom otwarty na gości. Czasem zatrzymuje się tu drohobyczanin Bruno Schulz, z którym zna się jeszcze ze Lwowa.

Z Brunonem Schulzem niewątpliwie łączyła ją fascynacja do poety Rainera Marii Rilkego. W swojej twórczości poetyckiej Rachela Korn powraca do[paywall] wiejskiego miejsca urodzenia w różnych kontekstach czasowych, nadając mu w ten sposób odmienne znaczenia oraz funkcje.

Do własnego miejsca urodzenia autorka odwołuje się w przełomowych lub granicznych momentach życia. Swojej rodzinnej wsi poetka poświęciła debiutancki tom wierszy w jidysz – „Dorf [Wieś]”, opublikowany w 1928 roku.

Wieś w poezji Racheli

Przywołując w poezji wiejską przestrzeń, Korn sięga po własne doświadczenie autobiograficzne.

Urodzona 15 stycznia w 1898 roku w Wiszence, małej wsi leżącej obecnie na terenie Ukrainy, położonej w obwodzie lwowskim, w gminie i powiecie Mościska. W czasie, kiedy rodzi się Rachela, obszar ten w wyniku rozbioru Polski należy do Galicji Wschodniej w ówczesnej monarchii austro-węgierskiej.

Rachela była córką rolnika Wolfa Häringa oraz Anny Fast, której matka pochodziła z Maćkowic koło Przemyśla. Rodzina Häringów miała długie tradycje rolnicze, co wpływa na rozwój, dorastanie, postrzeganie świata i twórczość małej Racheli. Czerpie z własnych doznań i z otaczającego ją świata.

Z dala od zgiełku miast, gwaru i hałasu, w izolowanej przestrzeni, pośród piękna tutejszego krajobrazu, odnajduje tło dla swoich wierszy. Zapisuje je w języku ojczystym, po polsku. W jej rodzinie mówiło się po polsku. Był to także język edukacji Racheli.

Początkowo Rachela pobiera nauki od prywatnej guwernantki, zatrudnionej w folwarku, a następnie uczęszcza do szkoły w Mościskach. W gimnazjum poznaje polską klasykę literatury. Długo pozostaje pod ogromnym wrażeniem prozy Stefana Żeromskiego i poezji Bolesława Leśmiana.

Wykład mgr Żanety Niedbały w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Przemyślu zakończył cykl prelekcji o niezwykłych kobietach z terenów obecnego woj. podkarpackiego. Spotkanie odbyło się w ramach projektu pt.: „Niezwykłe kobiety z terenów obecnego woj. podkarpackiego i ich wkład w życie społeczno- gospodarcze oraz kulturalno- naukowe w XX w.”. Całość cyklu została dofinansowana z budżetu województwa podkarpackiego, w ramach otwartego konkursu pt. „Mecenat Kulturalny”.

W drodze do Wiednia

Wraz rozpoczęciem I wojny światowej matka Racheli Anna Häring z trójką swoich dzieci opuszczają dom rodzinny i udają się do Wiednia, gdzie przez kolejne cztery lata będą mieszkać, uczyć się i szlifować znajomość języka niemieckiego.

W 1918 roku powracają do Polski. Rachela ma wówczas dwadzieścia lat i postanawia zdać egzaminy maturalne, a także swoje plany życiowe wiąże teraz z Przemyślem. W tym okresie intensywnie rozwija się twórczo. Debiutuje w polskojęzycznej prasie socjalistyczno-syjonistycznej – w „Nowym Dzienniku” i „Nowym Głosie Przemyskim”.

Poznaje przyszłego towarzysza życia i przyjaciela, przemyślanina Hersza Korna. Pobierają się w 1920 roku. W Archiwum Państwowym w Przemyślu, za sprawą męża, głęboko zakorzenionego w kulturze żydowskiej, Rachela zwraca się ku kulturze i językowi jidysz, który staje się językiem jej wypowiedzi poetyckiej.

Pierwszy wiersz w tym języku opublikowała w „Lemberger Togblat”. Od tamtej pory pisała już wyłącznie w jidysz. Wydała dziewięć tomików wierszy i dwa zbiory nowel. Krytycy są zgodni, że jej styl pisania i podejmowane przez nią tematy wprowadzają nową jakość do literatury jidysz.

Podkreślają zwłaszcza w jej poezji miłosnej innowacyjność i zdolność do wyrażania doświadczeń z perspektywy kobiety. Jej twórczość ma zrewolucjonizować sposób mówienia na tematy intymne i miłosne w poezji jidysz.

Lwów

1 września 1939 roku wybucha II wojna światowa. W Przemyślu w sposób szczególny odczuwa się atmosferę powszechnej mobilizacji. Po inwazji hitlerowskich Niemiec na Polskę rodzina Kornów ucieka na wschód. Przybywają do Zbaraża w obwodzie tarnopolskim.

Postanawiają wynająć na jakiś czas pokój u rodziny żydowskiej. Gdy Niemcy wycofują się z ziem wschodniej Galicji, a w ich miejsce wkraczają Rosjanie, rodzina Kornów powraca do swojego rodzinnego domu w Przemyślu. Tu przez trzy lata sowieckiej okupacji Rachela aktywnie działa w środowisku kulturalnym i politycznym.

Dzieli życie pomiędzy Przemyślem i Lwowem, gdzie na wydziale medycyny studiuje teraz jej córka Irena. Gwałtowna zmiana w życiu Racheli następuje w 1941 roku z chwilą wkroczenia wojsk niemieckich do Przemyśla, a potem Lwowa. Zaledwie na kilka godzin przed niemiecką okupacją Przemyśla udaje się do Lwowa. Chce odwiedzić córkę.

Wychodząc z domu i żegnając się z mężem, nie wie, że nigdy tu już nie spotka się ze swoim ukochanym mężem. Hersz Korn proponuje, żeby jednak została, że pojadą do córki razem w innym terminie, ale ona ma już kupiony bilet, więc jedzie. Niemcy zajmą Przemyśl w ciągu kilku następnych godzin po jej wyjeździe. Hersz Korn pozostaje w swoim domu w Przemyślu, by podzielić los kilkunastu tysięcy przemyskich Żydów.

Kijów, Ufa, Fergana, Moskwa

24 czerwca 1941 roku Niemcy zajmują Przemyśl. Jesienią w dzielnicy Garbarze utworzą dzielnicę żydowską, oddzieloną od reszty świata drutem kolczastym. Kiedy Rachela odwiedza córkę we Lwowie, dowiaduje się, że nie ma już odwrotu, nie może pojechać do domu i męża.

29 czerwca Niemcy wejdą do Lwowa. Rachela postanawia opuścić Lwów. Nadarza się też ku temu okazja. Wczesnym rankiem, kiedy myje się w łazience, dostrzega przez okno rosyjskiego kierowcę ciężarówki, który ewakuuje żony rosyjskich oficerów. Niewiele myśląc, z ręcznikiem na ramieniu biegnie schodami w dół na ulicę i błaga kierowcę o pomoc.

Mówi, że jest żydowską socjalistyczną pisarką i że zostanie zabita, jeśli Niemcy ją tu znajdą. Kierowca się zgadza, ale nie pozwala zabrać żadnych bagaży. Rachela i Irena wsiadają na pakę ciężarówki, która wiezie je gdzieś w głąb Rosji. Przyjeżdżają do Kijowa, a następnie jadą dalej do Ufy, stolicy Baszkirii na Uralu, miasta zamieszkałego przez trzysta tysięcy ludzi. Tu jej córka Irena znajduje pracę jako pielęgniarka.

W obawie przed zbliżająca się zimą kobiety postanawiają udać się na południe. Podróżują tygodniami przez pustynię Karakum. Skrajnie wyczerpane dostają się do Taszkientu, a potem do Fergany w Uzbekistanie.

Tu Irena poznaje swojego przyszłego męża, starszego o trzynaście lat Edmunda Kupferszmidta. Przyjmuje propozycję wspólnego wyjazdu do Moskwy na uniwersytet. Niedługo potem matka podąży za córką.

W Moskwie Rachela zjawia się w 1943 roku, gdzie zostaje przyjęta z dużym entuzjazmem. Otrzymuje mieszkanie w hotelu opłacanym przez radziecki rząd i kontynuuje działalność poetycką.

Polska, Szwecja, Kanada

W wieku czterdziestu ośmiu lat, 30 maja 1946 roku, Rachela Korn z córką i jej mężem wracają do Polski. Rejestrują się w Łodzi w Centralnym Komitecie Żydów w Polsce.

W 1948 wyjeżdża do Sztokholmu, następnie dzięki pomocy i wsparciu pisarki jidysz, Idy Maze, emigruje do Kanady.

Rachela Häring Korn umiera w Kanadzie, w Montrealu, 9 września 1982 roku. Jej twórczość została wielokrotnie doceniona i wyróżniona.