Tajemnice linii 102

29 listopada 1918 roku dziennik Ziemia Przemyska na pierwszej stronie, tłustym drukiem zamieścił ważną wiadomość: Cała linia kolejowa Sanok – Chyrów – Przemyśl w polskich rękach. Od jutra ruch osobowy dla cywilnych!

W nomenklaturze kolejowej odcinek pomiędzy Przemyślem a Chyrowem to linia 102. Dzisiaj po stronie polskiej jest 12 km 296 m toru, reszta należy do Ukraińskiej Zaliznicy.

31 marca z peronu pierwszego na Dworcu Głównym na „linię 102” wyjechała drezyna z kolejową ekipą remontowo-techniczną. W kabinie byli też Karol Gajdzik ze Stowarzyszenia linia102.pl  i Edward Łysko, emerytowany kolejarz, urodzony na kolei w kolejarskiej rodzinie – obaj pasjonaci kolejnictwa. Jeszcze rok temu taki wyjazd byłby niemożliwy. Ostatni pociąg pasażerski przejechał tamtędy w 1994 roku, a później na nieużywanych torach i nasypach wyrosła gęsta dżungla.

Dopiero w ubiegłym roku[paywall] pasjonaci kolei skupieni wokół KochamKolej.pl wymyślili Siekierezadę. Jesienią wolontariusze wspomagani przez pracowników Zakładu Eksploatacji Przemyśl PKP PLK oraz Zakładu Usług Komunalnych w Przemyślu oczyścili torowisko i wycięli drzewa rosnące pomiędzy podkładami. Wtedy okazało się, że szlak remontowany ostatni raz kilkadziesiąt lat temu jest w niezłym stanie. Może nie na tyle, żeby jeździły tamtędy normalne pociągi pasażerskie, ale już w grudniu przejechała nim drezyna z paczkami od mikołaja z Przemyśla, która dotarła aż na stronę ukraińską, do Niżankowic. Natomiast dzisiejszy przejazd linią 102 ma charakter techniczny.

fot.Jacek Szwic
Kiedyś Edward Łysko jeździł tędy jako maszynista drezyny.

Słupek nr 8

W Hermanowicach zatrzymujemy się obok budynku pełniącego kiedyś funkcję strażnicy. Został on zaprojektowany tak, że okienka piwniczne wychodzą na tory i mogły być użyte jako strzelnice. Parę metrów od torów widoczny jest osadzony w ziemi granitowy słupek z wykutą ósemką. – To jeszcze z czasów Franciszka Józefa – opowiada Karol Gajdzik, a Edward Łysko dodaje, że kiedyś przy torach takich słupków wyznaczających kilometry było więcej. 13 maja 1872 roku oddano do użytku połączenie kolejowe z Przemyśla do Chyrowa. Był to fragment jednej z najważniejszych transkarpackich magistrali monarchii austro-węgierskiej, która prowadziła z Przemyśla, przez Chyrów, Zagórz i Łupków, aż do Budapesztu. Tędy pociągi dowoziły kamień z Grazu i materiały na budowę twierdzy. Oprócz strategicznego znaczenia połączenie było ważne dla mieszkańców tych ziem i handlu. W pierwszym roku eksploatacji linii kolejowej skorzystało z niej 238 tysięcy pasażerów.

Pojedynek pociągów pancernych

W drodze powrotnej zatrzymujemy się koło mostu na Jaworze. Pracownicy kolejowi zrywają z kratownicy zmurszałe deski i przybijają nowe. Wprawdzie dookoła bezludzie, ale gdyby ktoś po zmroku wracał z pola, mogłoby być nieszczęście, a za bezpieczeństwo na torach odpowiada kolej. Gajdzik i Łysko ze znawstwem oglądają kratownicę oraz nity spajające metalowe elementy i dochodzą do wniosku, że to zabytkowa konstrukcja pochodząca z czasów budowy tej linii.   Gdzieś tutaj, pomiędzy Hermanowicami a Niżankowicami, rozegrała się bitwa pociągów pancernych. 11 grudnia 1918 roku pociąg pancerny „Śmiały”, którym dowodził porucznik Stanisław Małagowski, manewrując i kryjąc się za wzniesieniami, stoczył zwycięski pojedynek artyleryjski z pociągiem pancernym Ukraińskiej Armii Halickiej, operującym z Chyrowa. Dziś mało znany jest ten kolejowy epizod walk o Przemyśl. Wtedy wzbudził zainteresowanie świetnie zapowiadającego się felietonisty Melchiora Wańkowicza, który dobrze się znał z załogą pociągu pancernego „Śmiały” i w barwny sposób opisał udział pociągu w walkach o Przemyśl oraz pojedynek pod Niżankowicami.

fot.zdjęcie archiwalne
Pociąg pancerny „Śmiały”, który brał udział w walkach o Przemyśl.

Linia 102 powinna żyć

Mostek naprawiony, można wracać. Operator drezyny włącza sygnał dźwiękowy, żeby przepłoszyć sarny, których stada przebiegają przez tory. Kilometr dalej przed drezyną biegnie lis. – Pamiętam, że tą linią jeździło dziennie pięć par osobowych pociągów – z wyraźną nutą nostalgii wspomina Łysko. – Ludzie dojeżdżali do pracy w fabryce „Polna”, a dla mieszkańców wiosek położonych przy torach była to wygodna komunikacja z miastem. Nawet mam gdzieś stary rozkład jazdy z lat sześćdziesiątych. Z Przemyśla Głównego pociąg do Malhowic jechał dwadzieścia cztery minuty. Szkody, że dzisiaj linia 102 jest zapomniana przez kolej – ciągnie opowieść. – Dlatego wzięliśmy się za nią – wtrąca się Gajdzik.

– Na razie oczyściliśmy ją na tyle, że jest przejezdna dla drezyn. Marzy się nam, żeby linia była turystyczną atrakcją. Mogłyby tędy jeździć drezyny, nawet takie z napędem ręcznym typu „kiwaj-machaj”, a w przyszłości, kiedy zostanie otwarte przejście graniczne w Malhowicach, od granicy do Przemyśla mógłby kursować szynobus, tym bardziej że po stronie ukraińskiej do Niżankowic taki dojeżdża. W całej Europie jest moda na rewitalizację starych linii kolejowych, więc tutaj też powinno się udać – Gajdzik o kolei mógłby mówić godzinami, ale musi kończyć, bo drezyna już zatrzymuje się na peronie pierwszym. Do następnego wyjazdu na linię 102.

JS