Nowa Grobla – odkrywanie dziejów wsi

Południowo-Wschodni Instytut Naukowy w Przemyślu od wielu lat zajmuje się odkrywaniem przeszłości wsi i małych miasteczek na Podkarpaciu. Zadanie to niezwykle trudne i mozolne, bo o ile o miastach i miasteczkach zachowało się wiele dokumentów archiwalnych, informacji prasowych, to o wsiach zazwyczaj źródeł jest niewiele. Dotychczas nakładem instytutu ukazały się monografie Wielkich Oczu, Łukawca i Nowej Grobli.

B. Kowal, W. Szuk, „Nowa Grobla. Dzieje galicyjskiej wsi”, Południowo-Wschodni Instytut Naukowy, Przemyśl 2020, 262 s.

Te położone na ziemi lubaczowskiej miejscowości są wielką atrakcją turystyczną. Zachowały się tam bowiem zabytki nie tylko kultury polskiej, ale i ukraińskiej oraz żydowskiej. A przy tym są to miejscowości pięknie położone wśród okolicznych lasów.

Ostatnia z monografii autorstwa Bogumiły Kowal i Władysława Szyka opisuje dzieje Nowej Grobli. Wieś założona w XVII w. ma swą bogatą historię.

Początkowo jako nadanie królewskie należała do starostwa lubaczowskiego. W 1736 r. przeszła na własność rodziny[paywall] Lipskich, ale wkrótce znalazła się w dobrach oleszyckich książąt Czartoryskich. Od nich przejęli ją Zamoyscy i dzierżyli do początku XIX wieku.

Wspomniane rody wywarły duży wpływ na miejscowe dwuetniczne społeczeństwo, składające się z Polaków i Ukraińców. A ponieważ jedni i drudzy, mimo różnicy obrządkowej, należeli do tego samego Kościoła katolickiego, to liczba małżeństw mieszanych stała się tam dominująca.

Tworzyło to unikalny klimat kulturowo-religijny i to nie tylko w zakresie dwujęzyczności, ale także z powodu powszechnego obchodzenia dwa razy w roku tych samych świąt religijnych. Wynikało to z faktu, że Polacy obchodzili święta według kalendarza gregoriańskiego, a Ukraińcy juliańskiego (w XIX w. różnica wynosiła 11 dni).

Z czasem we wsi słynącej z handlu drewnem zaczęli się pojawiać Żydzi, a w okolicy Niemcy, w ramach tzw. osadnictwa józefińskiego.

Zniesienie pańszczyzny, a następnie wprowadzenie w roku 1867 autonomii, upodmiotowiło społeczność wiejską. Chłopi stopniowo zaczęli brać udział w życiu publicznym, powstawały szkoły, a pod koniec wieku partie polityczne, a przedstawiciele ludności wiejskiej zostawali posłami do Sejmu Krajowego we Lwowie i austriackiej Rady Państwa w Wiedniu.

Kataklizm wojny zburzył historycznie ukształtowaną społeczność

Sytuacja społeczna Nowej Grobli niewiele zmieniła się po I wojnie światowej, ale w okresie międzywojennym wieś się rozrosła, unowocześniono miejscowy tartak, a dzięki linii kolejowej wzrósł handel drewnem.

Niestety kataklizm II wojny światowej, wywołany przez zbrodnicze reżimy hitlerowskich Niemiec i stalinowskiego Związku Radzieckiego, zburzył historycznie ukształtowaną społeczność wiejską.

W wyniku traktatu Ribbentrop-Mołotow wieś znalazła się w strefie sowieckiej. Władze reżimowe od początku starały się pozbyć co światlejszych mieszkańców, wywożąc ich w głąb ZSRR.

Po ustąpieniu Sowietów Niemcy wymordowali Żydów. Wielu mieszkańców wsi i okolicy zginęło na frontach II wojny światowej, a po wojnie doszło do walk między autochtonami – Polakami i Ukraińcami. Na koniec dotychczasową strukturę etniczną zburzyła decyzja Stalina o wysiedleniu ludności ukraińskiej, a tych, których wysiedlić nie zdołano, podległe Moskwie polskie władze komunistyczne przesiedliły w ramach akcji „Wisła” na polskie ziemie zachodnie i północne.

Dzisiejsi mieszkańcy Nowej Grobli nie zawsze znają przeszłość swej wsi, ale też się od niej nie odcinają. Dobrze się stało, że znaleźli się historycy, którzy na podstawie źródeł archiwalnych, literatury i zebranych wspomnień od starszych mieszkańców wsi odtworzyli jej dzieje.

Działaniom takim sprzyja Urząd Marszałkowski w Rzeszowie, który publikację dofinansował w ramach podjętego przez instytut zdania „Upowszechnienia dziedzictwa kulturowego podkarpackich wsi na przestrzeni wieków”.