Oblężenie, dzień po dniu

Dobra wiadomość dla miłośników historii Przemyśla. Południowo-Wschodni Instytut Naukowy wznowił wydanie Dziennika z oblężonego Przemyśla 1914-1915 Heleny z Seifertów Jabłońskiej. Poprzednie wydanie, z 2017 roku, rozeszło się błyskawicznie, co świadczy o dużym zapotrzebowaniu na literaturę wspomnieniową z okresu pierwszej wojny, a więc czasów, kiedy Przemyśl odegrał ważną rolę w wojennym teatrze.

fot.Jacek Szwic
Willa przy ulicy Smolki 20, w której mieszkała autorka Pamiętnika.

Pozycja jest o tyle interesująca, że pokazuje dramat oblężonego i zdobywanego miasta oczami cywila – kobiety, która bezpośrednio przeżywała głód, wszelkie niedostatki i uważała wojnę za coś najstraszniejszego, co ludzi mogło spotkać.

Helena z Seifertów Jabłońska urodziła się w 1864 roku w Zaleszczykach, w bogatej rodzinie inteligencko-urzędniczej. Do Przemyśla trafiła w sierpniu 1914 roku z Sanoka, gdzie po śmierci męża mieszkała z matką. Na prośbę siostry ciotecznej Kazimiery z Zollnerów Grandowskiej podjęła się opieki i administrowania willi i kilku kamienic czynszowych przy ulicy Smolki, należących do rodziny Grandowskich. Helena zaczyna pisać swój pamiętnik 1 sierpnia 1914 roku, w momencie wyjazdu z Sanoka. Kończy 29 sierpnia 1915 roku, kiedy Przemyśl jest już wolny.

Helena była znakomitym obserwatorem i oprócz bezustannych kłopotów z powierzonymi jej kamienicami opisuje nastroje cywilnej ludności. Stara się zdobywać informacje z frontów, śledzi ruchy wojsk i tak jak inni żyje nadzieją na zakończenie wojny. W administrowanych przez nią kamienicach kwaterują żołnierze różnych narodowości: Austriacy, Włosi, Węgrzy, Rumuni, wreszcie Rosjanie, a na końcu Niemcy.

Na przykład 21 marca 1915 roku pisała: „Całą noc słyszałam trzask i łomot wyłamywanych sztachet, pali, parkanów. Rano lament lokatorów, że maroderzy (maruderzy – JS) napadają i obawa rabunku zachodzi. (…) Próbowałam rozmówić się z maroderami, poszłam ze stróżem, ale z siekierami do nas się stawiają. (...)Wszystko wykradli, porąbali, boję się, że wezmą się za okna i drzwi. Wpadają do kuchni i porywają cokolwiek”.

W nocy 22 marca, przed poddaniem twierdzy na rozkaz dowódcy, generała Kusmanka, wysadzono forty, ważniejsze obiekty wojskowe i niszczono sprzęt. Helena napisała: „wtem z przerażającym hukiem wyleciała pierwsza prochownia, ziemia się zatrzęsła, szyb mnóstwo wyleciało. Z kominów buchły sadze i popiół. Drzwi się pootwierały, niektóre przedmioty pospadały z półek i ścian: pieców”.

Wprawdzie Pamiętnik jest obszerną pozycją, liczącą 644 strony, ale zapewne nie zniechęci to pasjonatów lokalnej historii.

Jacek Szwic

Helena z Seifertów Jabłońska