Niezwykłe czuwajowe wyprawy wodne

HISTORIE DAWNE Harcerski Klub Sportowy Czuwaj w Przemyślu w okresie międzywojennym był jednym z nie-wielu klubów w Polsce, gdzie uprawiano turystykę wodną, wykorzystując do wielodniowych eskapad rzeki, a nawet akweny morskie. Przemyscy żeglarze organizowali wiele wypraw, np. Sanem z Przemyśla do Bałtyku, a nawet na Morza Czarne. Harcerze zdobyli duży rozgłos w Polsce, o ich wyczynach rozpisywała się także prasa zagraniczna.

W 1923 r. powstała w łonie HKS Czuwaj 30-osobowa umundurowana sekcja wodna, przekształcona w 1927 r. w Harcerską Drużynę Żeglarską im. Jana z Kolna. Stworzył ją i kierował nią Edward Heil (w 1944 r. zamordowany przez Niemców). HDŻ zajmowała się turystyką wodną, tj. kajakarstwem i żeglarstwem, wykorzystując łodzie wiosłowe i żaglowe. Sprzętu nie kupowano, lecz wyrabiano własnym sposobem. Czyniono to w porze zimowej (Ziemia Przemyska 1929, nr 10). Heil przyczynił się też do budowy przystani wodnej na Sanie – opodal mostu żelaznego.

Łodziami do Warszawy

25 czerwca 1924 roku pięciu przemyskich śmiałków wypłynęło dwiema łodziami z Przemyśla do Warszawy na I Narodowy Zlot Harcerstwa Polskiego, trwający od 3 do 9 lipca. Trasę wodną[paywall] pokonali w ciągu 7 dni (Ziemia Przemyska  1924, nr 27).  W tej masowej  imprezie wzięło udział 4342 harcerzy i harcerek, w tym z zagranicy (z Przemyśla uczestniczyło ogółem kilkudziesięciu skautów). Na błoniach w Siekierkach postawiono ponad tysiąc namiotów. W Parku Agrykola odbyły się również liczne zawody sportowe. Na zjeździe obecny był prezydent Stanisław Wojciechowski (Nowości Ilustrowane 1924, nr 29).  

Kierunek Bałtyk

Rankiem 5 lipca 1925 roku rozpoczęła się długa wyprawa Sanem. Z Przemyśla wypłynęły dwie załogi. Na pierwszej ożaglowanej łodzi „Zbyszko” znajdowali się: Edward Heil – komendant wyprawy, Julian Göttlich, Bronisław  Kłodnicki, Adam Wochański, a na drugiej  „Pa-Ta-Or-Wuj”: Bogusław Jakóbczyński, Adam Malicki, Mieczysław Tobiasz i Józef Toczyński (Ziemia Przemyska 1925 nr 32 i 33). 

Walka z żywiołem

Trzy godziny później szalała ulewa z gradem. Zrobiło się bardzo chłodno, dlatego chłopcy musieli mocno pracować wiosłami, by się choć trochę rozgrzać. Mijali szybko wioski i pola zalane wodą. W pierwszym dniu spływu – jeszcze przed Jarosławiem – podróżnicy minęli  po drodze łódź z trzema przemyskimi gimnazjalistami żydowskimi, którzy również płynęli do Gdańska. Dzień później harcerze byli już na wodach Wisły. Padał deszcz i wiał przeciwny silny wiatr. Żywioły te rozkołysały brudne fale wezbranej rzeki. „Gotujemy sami na łodziach, na primusie z zapasów wziętych z Przemyśla, kupując jedynie mleko, sypiamy w łodzi pod rozpiętym namiotem”.

Warszawa

Dwie łodzie płynęły Wisłą w kierunku  Dęblina. Za miastem minął ich statek „Sandomierz”, a przy nim na holu łódź żydowskich gimnazjalistów. Po kolejnych dwóch dniach uciążliwej podróży przemyślanie 11 lipca zawinęli do przystani HKS Varsovia w porcie czerniakowskim. Po dwudniowej przerwie stęsknili się za wodą, z radością chwycili za wiosła i pomknęli dalej. W drodze znowu silna wichura wraz z ulewą z dużą szybkością popychała łodzie nie z tyłu, lecz z boku, powodując ich niebezpieczne nachylenie tak, że maszt trzeszczał.

Bałtyk

Ziemia Przemyska w 1925 roku (nr 33) pisała: „Płyniemy prześlicznym przełomem przez wyż nadbałtycki, zwiedzamy Święte, Grudziądz, Gniew. Za Tczewem to już jest terytorium wolnego miasta Gdańska”. 19 lipca, w sobotę po południu, przemyślanie znaleźli się u głównego ujścia Wisły. Już z daleka zobaczyli Bałtyk. Do Gdańska płynęli kanałem jeszcze 30 km „martwą” wodą. W połowie drogi, po godzinnym postoju, otwarto śluzy. Harcerze, przebrani już w mundury i pod polską flagą, wpłynęli do portu gdańskiego. Pasażerowie na licznych statkach i łodziach motorowych z zaciekawieniem przyglądali się przemyskim żeglarzom. Dopiero trzy dni później zjawili się w Gdańsku trzej żydowscy gimnazjaliści.

Powrót do domu

Po dwóch tygodniach (19 lipca): „Szybko zwiedzamy Gdańsk.  Niemcy ze zdziwieniem patrzyli na nasze twarze, czarne od wichrów i słońca, twarde od wiosła pięści i miny wilków morskich. Zawijamy do Orłowa 5 km od Gdyni, korzystając z serdecznej gościny w obozie harcerek przemyskich”. Po jednodniowym odpoczynku 8-osobowa załoga zwiedziła różne miejscowości nadmorskie (łodzie wcześniej sprzedano), a potem już koleją pojechała do Gdańska, a stamtąd do Poznania, Łodzi, Krakowa i w końcu do Przemyśla. Wyprawa do morza trwała 14 dni. W tym czasie dzielni żeglarze przebyli 1400 km (dziennie 100 km). 

Cel:  Morze Czarne

15 lipca 1928 roku wyruszyły w podróż wodną ze Śniatynia na Morze Czarne trzy załogi Harcerskiej Drużyny Żeglarskiej z Przemyśla. 11-osobowy skład tworzyli (w tym dwóch lwowiaków):  Edward Heil – komendant, Eustachy Słobodzian, Tadeusz Osiński, Stanisław Bielikiewicz, Adam Wochański, Kazimierz Czajkowski, Józef Tomczyk, Mieczysław Tomczyk, Bolesław Bachyrycz, Adam Słobodzian i Marian Klinger. Eskapada odbywała się na trzech łodziach kilowych, przystosowanych do żeglugi morskiej. Przedsięwzięcie to sfinansowało wojsko.

Prutem do Czerniowiec

Ekipa, zaopatrzona w radiostację odbiorczą, trzy aparaty fotograficzne do badań etnograficznych, broń myśliwską oraz aparaty naukowe do badań geograficznych i atmosferycznych, wyjechała rannym pociągiem z Przemyśla do Śniatynia (miasteczko przy ówczesnej granicy polsko-rumuńskiej). Tam Prutem, małą i rwącą górską rzeką pełną porohów, dotarła wyprawa do Czerniowiec (wówczas Rumunia) –  stolicy Bukowiny. Gości z radością i godnością powitał konsul Polski – książę Henryk Korybut Woroniecki (ur. 1891 – zm. 1942 w Auschwitz), a także liczna miejscowa Polonia.

Dunajem na Morze Czarne

Wzdłuż całej Bessarabii, z powodu wycieńczających upałów i silnych wiatrów, z ogromnym trudem 3 załogi dopłynęły Dunajem do delty. Następnie 10 sierpnia wpłynęły na pełne morze. Wtedy po raz pierwszy na Morzu Czarnym pojawił się sztandar Związku Harcerstwa Polskiego, a także polska bandera. Podniesiono też banderę Przemyskiej Harcerskiej Drużyny Żeglarskiej. Po drodze trzy łodzie przemyskie oddały salut sztandarowi słynnego szkolnego żaglowca „Lwów” (rozmiary: 85 m x 11 m; wysokość masztu 42 m), który powitał ich oklaskami.

Udział w uroczystościach

14 sierpnia, po 70-milowej podróży morskiej, „marynarze” dotarli do Constancy i rozbili obóz niedaleko rumuńskiego portu wojennego. Następnego dnia harcerze wzięli udział w dorocznych uroczystościach rumuńskiej floty wojennej. Wtedy mieli okazję zobaczyć króla, królową matkę i cały rząd sprzymierzonego narodu. Pisała o tym nawet tamtejsza prasa.

Efekty podróży

Powrót do domu nie odbywał się już drogą wodną. Trzy łodzie zostały na miejscu sprzedane rybakom, a za uzyskane pieniądze sfinansowano powrót 11-osobowej ekipy do Przemyśla. Ekspedycja była wyjątkowo udana. Jej owocem były, obok przeżyć i wrażeń, cenne notatki naukowe oraz 300 zdjęć o wartości etnograficznej (Ziemia Przemyska 1928, nr 37). Żadna z tych fotografii nie zachowała się do dziś.