Ostatni przemyscy Żydzi w Polsce Ludowej Ku pamięci – Marca ’68

W Przemyślu nie ma już „tamtych” ulic, synagog, gdzie starzy Żydzi w świątyniach swych opłakiwali święte mury Jeruzalem. Cmentarz żydowski przy ul. Słowackiego to koniec jestestwa Żydów, którzy od wieków w grodzie nad Sanem żyli, wychowywali dzieci, pracowali i umierali. To miejsce wiecznego spoczynku jest święte.

W 1939 roku Przemyśl liczył 60 tys. mieszkańców, w tym ok. 10 tys. Ukraińców i 20 tys. Żydów. Między 16 a 19 września 1939 roku Niemcy zamordowali w mieście co najmniej 500 – 600 wyznawców mojżeszowych, czemu towarzyszyły masowe rabunki i palenie synagog. Potem otworzono dla nich getto i zaczęto kontynuować mordowanie Żydów. Po jego zlikwidowaniu pozostałych więźniów wywieziono do obozów zagłady. W 1947 roku mieszkało już w mieście tylko 593 Żydów, a razem z repatriantami z ZSRR 768 („Szkice dziejów stosunków polsko-izraelskich w latach 1918 – 1949”, Szczecin 1893). Z roku na rok ich liczba  ciągle się zmniejszała. Pozostało ich już niewielu. Nie na długo.

Ostatnia placówka żydowska

Od 1950 roku przez wiele lat funkcjonowało Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów przy ul. Tarnawskiego 3 w Przemyślu. Liczyło ono ponad 50 członków. Pierwszy skład zarządu tworzyli: przewodniczący – Salomon Freifeld, sekretarz – Eisis Metzger oraz członkowie – Józef Sonecki oraz Jakub Willner. W obszernej i dobrze zaopatrzonej w sprzęt i udekorowanej świetlicy panował w godzinach wieczornych ożywiony ruch. Tam gromadzili się ostatni ocaleni Żydzi, dyskutowali o bieżących sprawach krajowych, słuchali radia, czytali czasopisma, w tym „Fołks Sztyme”. Towarzystwo posiadało zbiory biblioteczne w języku polskim, hebrajskim i jidysz, liczące ponad 200 tomów.

Ważna uroczystość

19 kwietnia 1955 roku – według gazety „Życie Ziemi Przemyskiej” (nr 17) – w świetlicy przy ul. Tarnawskiego 3 odbyła się akademia poświęcona 12. rocznicy powstania w getcie warszawskim. Wzięło w niej udział ponad 150 osób. Głos zabrał Jakub Willner – późniejszy  przewodniczący TSKŻ. W tym dniu obecni tam byli również: „Wanat – sekretarz KM PZPR, Rakicki – sekretarz Prezydium MRN, Jarząbek – przedstawiciel Powiatowego Zarządu Bojowników o Wolności i Demokrację oraz były więzień obozów koncentracyjnych Glettner. Referat okolicznościowy[paywall] wygłosił Izydor Stark”. Podczas tej uroczystości wykonawczyniami części artystycznej były trzy kobiety: Luks, Frenkel i Hochn oraz mężczyźni:  Freifeld i Willner. Akademię poprzedziło złożenie wieńców pod Pomnikiem Wdzięczności na placu Na Bramie.

Ostatni mecz sportowy

W okresie międzywojennym Polonia nie była klubem czysto polskim, ponieważ w jej skład wchodzili też żydowscy działacze sportowi oraz zawodnicy. W pierwszych latach powojennych w jej zarządzie działali m.in: Issak Friedman, G. Weisflog, Natan Reben, Rudolf Steimetz, Adam Rauch, Rosenfeld, J. Gross.  Jesienią 1966 roku wyznawcy mojżeszowi rozegrali ostatni mecz z Polonią. Rozgrywki w tenisa stołowego miały znaczenie jedynie symboliczne, ponieważ w ten sposób chciano nawiązać do okresu międzywojennego, kiedy rywalizowały między sobą ŻKS Hagibor i WCSS Polonia. Należy zaznaczyć, że w tym czasie w mieście istniało w różnych latach 8 klubów żydowskich, a do najbardziej zasłużonych na polu sportowym należał też Czuwaj, a także, choć w mniejszym stopniu, ukraiński Sian.

Marzec ’68 – studenckie rozruchy

„Marzec ’68” w Polsce to określenie kryzysu politycznego obejmującego protesty studenckie oraz rozgrywkę polityczną w kierownictwie PZPR, połączoną z represjami wobec obywateli pochodzenia żydowskiego. Na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego odbył się wiec protestacyjny w związku ze zdjęciem przez władze komunistyczne wystawianych w Teatrze Narodowym „Dziadów”.

By uchronić się przed represjami komunistycznymi, Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Przemyślu było zmuszone do opublikowania 8 kwietnia 1968 roku w „Nowinach Rzeszowskich” (nr 84) rezolucji potępiającej marcowe rozruchy studenckie, niezadowolenie społeczne (zapoczątkowane rok wcześniej). Pisano tak: „(…)  Stanowczo odcinamy się od tych inspiratorów i demagogów wszelkiej maści i pochodzenia, którzy te zajścia inspirowali. My, społeczność żydowska, zamieszkała na terenie miasta Przemyśla, obywatele Polski Ludowej, stanowczo protestujemy przeciwko szkalowaniu naszej Ojczyzny”.

Koniec przemyskich Żydów