PRZEMYSKIE HISTORIE: Kolej – przemyski Pępek Świata

Kolej i jej dworzec to zazwyczaj serce miasta, swoisty początek i koniec trasy. To miejsce pierwszego i ostatniego wrażenia o mieście dla podróżnych. W przypadku współczesnego Przemyśla jest to również pierwsze polskie miasto dla gości zza wschodniej granicy i końcowa stacja dla jadących z zachodu. Przemyślanie mogą się cieszyć od ponad 165 lat okazałym budynkiem dworcowym, przypominającym wiedeński pałac.

Budynek jest jednym z nielicznych zachowanych, który przetrwał I i II wojnę światową. Został wybudowany na terenie dawnego ogrodu Reformatów. Jest to jedna z najokazalszych budowli dawnej galicyjskiej linii kolejowej im. Karola Ludwika, łączącej Kraków ze Lwowem.

Marzenia księcia Leona Sapiehy

Głównym orędownikiem budowy kolei w regionie był książę Leon Sapieha z Krasiczyna (dziadek kardynała A. Sapiehy). Zwolennik pracy organicznej. Już w 1844 wniósł prośbę o założenie towarzystwa akcyjnego, którą odrzucono. Prośba zyskała aprobatę dopiero po wojnie krymskiej w 1858 r. W 1862 r. Sapiehowie zakładają nowe towarzystwo akcyjne, dostarczające progi kolejowe i cegłę do budowy kolei, a w roku 1867 spółkę na budowę kolei ze Lwowa do Brodów. Książę Leon planuje poprowadzić kolej na Węgry z Przemyśla do Koszyc przez Krasiczyn, Sanok i Duklę. Ostatecznie kolej na Węgry ukończono w 1872 r. i poprowadzono ją inną trasą – przez Chyrów, Zagórz do Łupkowa. Syn księcia Leona – Adam Stanisław kontynuuje zainteresowania ojca. Został jednym z głównych koncesjonariuszy budowy trasy kolejowej Przemyśl – Łupków, ukończonej w grudniu 1872 r.

Dwie koleje – jedno miasto

W roku 1872 Przemyśl był już stacją węzłową pomiędzy[paywall] Lwowem i Krakowem, gdzie funkcjonowały dwie linie kolejowe. Kolej galicyjska im. Karola Ludwika (brata cesarza), istniejąca od 1859 roku oraz kolej zwana Pierwszą Węgiersko-Galicyjską Koleją Żelazną, potocznie określaną koleją łupkowską. Prowadzącą z Przemyśla przez Chyrów, Zagórz i Łupków, umożliwiając połączenie Galicji z Węgrami i Budapesztem. Oto kilka relacji współczesnych dotyczących budowy kolei.

 Urzędnik galicyjski Henryk Schmitt bawiący w Medyce pisze w liście do żony z dn. 12 V 1862 roku: „W Medyce i okolicy wybuchają częste tylko pożary, czego przyczyną ma być napływ obcych robotników przy kolei żelaznej. Tacy bowiem przybysze są podejrzewani, że gdy po skończeniu kolei nie mają roboty, teraz bawią się podpalaniem, aby mogli przy tej sposobności co ukraść”.

Rosjanin na dworcu

Ciekawą relację z przemyskiego dworca zostawił podróżujący w latach 1866 – 1867 po Galicji Wasilij Kielsijew, dziennikarz z Sankt-Petersburga. W swoich pamiętnikach „Galiczina i Mołdawia. Putiewyje pisma” wyd. w 1868 r. donosi: „Żydzi, Żydzi i Żydzi – gdzie bym się nie odwrócił, jestem w królestwie Żydów. Pewnie tutaj wszystko tak się układa, że bez Żydów nie da się uczynić ani kroku. Oni krążą wokół mnie jak muchy i oferują różne usługi…”.  Jeszcze większą konsternację przeżył Kielsijew w hotelu obok dworca, gdy usługujący kelner – Żyd zaproponował mu po niemiecku: „etwas hubsches wunschen Sie?”. Po chwili oburzony zorientował się, że proponowano mu towarzystwo pań lekkich obyczajów.

Krakowianin w Przemyślu

Cenne informację o budującej się kolei łupkowskiej zawdzięczamy Kazimierzowi Girtlerowi. Pisze on „Miejscowi obywatele zeznają, iż dopiero kolej ożywiła Przemyśl. Dawniej ulica Lwowska była najruchliwszym handlowym miejscem. Dziś zeszła do przedstawicielstwa drobnego handelku, a właściwe interesy handlowe skupiają się w zakresie dworca kolei żelaznej”. Girtler dostrzega znaczenie gospodarcze i strategiczne kolei i dodaje: „Budująca się obecnie Kolej Karpacka, Łupkowska z czasem wykryje nowe dla handlu korzyści (…), to pewne, że Przemyśl na nich koniecznie zyskać musi (…) Prace przy budowie kolei łupkowskiej postępowały etapami. 13 maja 1872 oddano do użytku odcinek Przemyśl – Chyrów, a ostatni odcinek Komańcza – Łupków (13,75 km) w grudniu 1872 r. Sam tunel pod Przełęczą Łupkowską (416 m dł.) łączący Galicję z Węgrami, a docelowo Budapeszt z Twierdzą Przemyśl oraz Lwowem oddano później, bo w maju 1874 roku. Po przeciwnej stronie tunelu była słowacka stacja Medzilaborce (węg. Mezolaborc). Po dotarciu do niej Węgry stały otworem.

Miasto kolejarzy – kolej żywicielką 

Znawcy określają Przemyśl mianem „Mały Wiedeń – miasto żołnierzy, księży, zakonnic, klasztorów, kościołów i kolejarzy”. A co z koleją? Na przestrzeni lat 1870 – 1921 liczba zatrudnionych w kolejnictwie  wzrosła z poziomu 152 osób w 1870 r. do 1469 osób w 1921 r. Udział zatrudnionych w kolejnictwie wzrósł z poziomu 4,3 proc. w 1870 r. do poziomu 10,9 proc. w roku 1921, biorąc pod uwagę ogół zatrudnionych w mieście. Skład kadrowy obu kolei na stacji w Przemyślu podaje Leopold Hauser. Kolej im. Karola Ludwika zatrudniała 85 osób. Natomiast skład etatowy c. k. I węgiersko-galicyjskiej kolei żelaznej był skromniejszy. Zatrudnienie znaleźli tam: nadinspektor, naczelnik stacji, starsi i młodsi inżynierowie, asystent inżyniera, urzędnicy, kontroler ruchu, inspicjent telegrafów, rewident materiałów, kasjer. Łącznie 28 osób.

Głowy koronowane i osobistości na przemyskim peronie

5 września 1880 r., około g. 11 na peron dworca przemyskiego wjechał pociąg cesarski. Opisał go Aleksander Nowolecki w „Pamiątce podróży Cesarza Franciszka Józefa I po Galicyi…”. „Pociąg dworski złożony był z dwóch lokomotyw i kilkudziesięciu wagonów. Na jego czele był wóz bezpieczeństwa. Poprzedzał go pociąg rekonesansowy. Pomalowany był na zewnątrz na kolor zielony ze złotymi obwódkami i emblematami. W salonie cesarskim była otomana, sypialny fotel, biurko i krzesła. Ściany obite ciężkim adamaszkiem, a na podłodze kobierce perskie. Podwójne okna były przesłonięte żaluzjami. Przedziały oświetlano gazem i ogrzewano ciepłą wodą”. Na dworcu witał monarchę burmistrz Waygart, biskupi Hirszler i Stupnicki, książę Sapieha i hr. Michałowski z Bolestraszyc oraz wojskowi. Po przywitaniach cesarz odjechał do starostwa na posiłek. Przemyśl żegnał monarchę biciem dzwonów we wszystkich kościołach i cerkwiach.

Arcyksiążę

W lipcu 1887 r. miasto wita następcę tronu arcyksięcia Rudolfa Habsburga w drodze do Krasiczyna. Z tej okazji powołano komitet powitalny. „Gazeta Przemyska” nr 6 z dnia 3 lipca 1887 donosiła, iż w dniu 2 lipca, kilka minut po kwadransie na drugą salwy armatnie z fortu XVI na Zniesieniu oznajmiły przybycie arcyksięcia Rudolfa. Na dworcu witali następcę tronu burmistrz Dworski oraz biskupi Solecki i Stupnicki, generalicja i korpus oficerski X garnizonu, szlachta i arystokracja. Po opuszczeniu miasta Rudolf pojechał na ucztę do Krasiczyna. Gospodarz – książę Adam Sapieha – podjął go wystawnym obiadem. Dwa lata po tej wizycie w roku 1889 syn cesarzowej Elżbiety (Sissi) i Franciszka Józefa arcyksiążę Rudolf zmarł w tajemniczych okolicznościach w zameczku Mayerling.

II Rzeczypospolita

W okresie II Rzeczypospolitej równie często witano i żegnano dostojnych gości. Na początku czerwca 1937 r. zatrzymał się w Przemyślu prezydent II RP Ignacy Mościcki z towarzyszącym mu ministrem spraw zagranicznych Józefem Beckiem i świtą. Dygnitarze wracali z wizyty w Królestwie Rumunii. Relację tego wydarzenia zamieściły „Tygodnik Przemyski” i „Ziemia Przemyska” z czerwca 1937 r.

Na dworcu witali gości gen. Boruta-Spiechowicz, prezydent Chrzanowski, naczelnik stacji p. Nestor, poczty sztandarowe, uczniowie szkół i nauczyciele. Kompania honorowa prezentowała broń, a orkiestra grała hymn państwowy. Zebrani mieszkańcy wznosili okrzyki „Niech żyje!”. W tym samym miesiącu 26 czerwca 1937 r. powitał Przemyśl jadącego do Warszawy Króla Rumunii Karola II z synem Michałem.

Przemyski Szwejk

Rolę Przemyśla i jego dworca doceniła literatura piękna. Stąd odjeżdża pociągiem relacji Przemyśl – Chyrów bohater Jaroslava Haška wojak Józef Szwejk, więziony w twierdzy przemyskiej. Miasto nie zapomniało o swoim literackim bohaterze i postać siedzącego wojaka Szwejka można zobaczyć na przemyskim Rynku. Proponuję więc wsiąść razem ze mną i poczciwym Szwejkiem do pociągu nie byle jakiego (przemyskiego) i odbyć naszą wakacyjną podróż koleją. Być może w trakcie podróży zobaczymy na przemyskim peronie znamienitych gości. Takich jak w maju 2024 r., kiedy to światowi przywódcy udawali się do Kijowa. Wszystko możliwe, bo historia – jak wiemy – lubi się powtarzać. Wtedy to przemyski dworzec znowu stanie się pępkiem nie tylko przemyskiego świata, a Miasto Twierdza, Miasto Ratownik uzyska kolejny status.

Tymczasem zapraszam do restauracji dworcowej Lubina Dienstla – obecnie „Perły Przemyśla” – gdzie we wnętrzach z c. k. epoki możemy spokojnie spożyć kotlet po wiedeńsku.   

dr Beata Świętojańska