Andrzej ks. Lubomirski – przemysłowy wizjoner

Andrzej ks. Lubomirski jeszcze 100 lat temu był postacią znaną i szanowaną w szerokich kręgach społeczeństwa. Na szeroki zakres jego działalności składały się kwestie gospodarcze, polityczne, społeczne i kulturalne. Jego działalność de facto obejmowała przeszło 58 lat ciężkiej pracy i ogromnego poświęcenia. Kim był i czego dokonał?

Andrzej Lubomirski przyszedł na świat 22 lipca 1862 r. jako syn Jerzego Henryka i Cecylii z Zamoyskich. Jego lata młodzieńcze były związane przede wszystkim z Krakowem, gdzie ukończył w 1880 r. Gimnazjum św. Anny, uzyskując znakomite wyniki na egzaminie maturalnym. Studia prawnicze odbył na Uniwersytecie Karola w Pradze, zwieńczone doktoratem w 1885 r. W tym samym roku ożenił się z Eleonorą Hussarzewską, z którą doczekał się czwórki dzieci: Heleny, Jerzego Rafała, Teresy oraz Marii.
W 1886 r. w pełni objął obowiązki ordynata przeworskiego, jednocześnie pełnił już funkcję kuratora literackiego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie. Jego pierwszymi działaniami była modernizacja ordynacji, która w ciągu 20 lat doprowadziła do motoryzacji i mechanizacji rolnictwa. Ponadto wprowadzono nowe rodzaje upraw i rozpowszechniono uprawę buraków cukrowych, co było niezwykle ważne dla cukrowni, która miała zostać uruchomiona.

Foto: Andrzej Lubomirski z Marią Sapiehą, żoną wnuka oraz prawnukami. Polska, lata trzydzieste, Muzeum-Zamek w Łańcucie – domena publiczna.

W swojej działalności inwestycyjnej, Lubomirski zaczął od budowy szybów naftowych w Zagłębiu Borysławskim, jednakże ta inwestycja nie okazała się jakimś jego filarowym biznesem. W 1894 r. Lubomirski z grupą inwestorów, okolicznych arystokratów i ziemian założył spółkę Galicyjskie Akcyjne Towarzystwo Przemysłu Cukrowniczego w Przeworsku.

W 1895 r. otwarto Cukrownię Przeworsk (wówczas znajdującą się na terenie gminy Budy Przeworskie). Skąd pomysł na cukrownię? Powodem był brak polskich cukrowni w Galicji, ale również wpływ kontaktów Lubomirskiego z cukrownikami, takimi jak rodzina czesko-austriacka Schwarzenbergów z Czech, a przede wszystkim ze szwagrem Benedyktem hr. Tyszkiewiczem z Andruszówki. To właśnie ta relacja rodzinna i przyjaźń z Tyszkiewiczem była głównym impulsem do budowy cukrowni, do której zachęcił Lubomirskiego jego szwagier.

Foto: Spotkanie biznesowe we Włoszech. Od lewej: Ignacy Rosiński, dyrektor cukrowni w Przeworsku, Andrzej Lubomirski, Adam Piotrowski, dyrektor techniczny cukrowni w Chodorowie, nn, Stanisław Kremer – wiceprezes cukrowni w Chodorowie. Włochy 1930 r., Muzeum-Zamek w Łańcucie – domena publiczna.
Cukrownia odniosła ogromny sukces, przetrwała na rynku przez ostanie dekady istnienia Galicji, okresu I wojny światowej, II Rzeczypospolitej, II wojny światowej, czasu PRL do III Rzeczypospolitej. Nie był to czas łatwy, szczególnie pierwsze dziesięciolecie jej istnienia, zarówno Austriacy, jak i Czesi próbowali wszelkimi sposobami doprowadzić do jej upadku. Jednak dzięki talentowi Andrzeja Lubomirskiego, jego koneksjom w kręgach rządowych w Wiedniu z dobrze dobranymi wspólnikami oddalił groźbę jej upadku. Co więcej stała się dobrze prosperującą fabryką i symbolem walki ekonomicznej z austriackim zaborcą. Był to też największy sukces przemysłowy Andrzeja Lubomirskiego w jego życiu.

Oprócz tej cukrowni, w swojej karierze sfinalizował uruchomienie cukrowni w Żuczce na Bukowinie i w Horodence. W latach trzydziestych uratował przed upadkiem cukrownię w Wożuczynie, którą spółka przeworska wykupiła.

Inwestycje w przemysł

W swoim życiu Lubomirski inwestował wielokrotnie w przemysł. W tym krótkim artykule nie jestem w stanie opisać wszystkich jego prac oraz spółek, których był udziałowcem. Istotne było wykupienie oraz uratowanie od upadku Fabryki Maszyn „Perkun” we Lwowie, która później funkcjonowała pod nazwą Fabryka Maszyn i Odlewnia Andrzeja ks. Lubomirskiego. W 1913 r. zakład ten wszedł w fuzję z Fabryką Zieleniewskiego w Krakowie.

W okresie międzywojennym przyczynił się i był jednym ze współtwórców Fabryki Wyrobów Gumowych „Kauczuk” w Bydgoszczy S.A., w Warszawie istniejącej do dziś jako Stomil „Bydgoszcz”.

Foto: Andrzej Lubomirski (w środku) przed dworcem w Przeworsku przed odjazdem do Wiednia jako poseł do Rady Państwa. Początek XX wieku, Muzeum-Zamek w Łańcucie – domena publiczna.

 Jako przemysłowiec i poseł do Rady Państwa w Wiedniu inicjował budowy dróg i linii kolejowych. Do najważniejszych należą: linia kolejowa Przeworsk – Rozwadów, koleje wąskotorowe Przeworsk – Dynów i Tarnów – Szczucin. Wychodził z przekonania, że aby polskie społeczeństwo wzbogacało się i uniezależniało od czynników zewnętrznych, należało doprowadzić do warunków sprzyjających rozwoju rozwojowi ekonomicznemu. Wspieranie rozwoju komunikacji to jedno, a instytucje wspomagające inwestorów to kolejna cegiełka w jego pracy. Na początku XX w. przyczynił się do stworzenia Centralnego Związku Galicyjskiego Przemysłu Fabrycznego oraz Ligi Pomocy Przemysłowej, instytucji, które miały wspierać polskie inicjatywy przemysłowe. Bank Przemysłowy we Lwowie zajmował się przede wszystkim udzielaniem kredytu polskim przemysłowcom i osobom, które planowały założenie własnego lub w ramach spółki zakładu przemysłowego. Choć stworzenie tego banku niesłusznie przypisuje się jedynie takim osobom, jak Dawid Abrahamowicz czy Franciszek Zamoyski. Ogromy wkład w uruchomienie banku miał Andrzej Lubomirski, choć nie wchodził w skład jego zarządu, ale zainwestował w niego własne pieniądze, wnosząc 20 proc. wkładu banku. Jednak to dzięki jego zakulisowym staraniom w parlamencie w Wiedniu i Lwowie przyczynił się do sfinalizowania tego celu.

W majątku ordynackim działały tartaki mechaniczne, młyny parowe, gorzelnie, rafineria spirytusu, cegielnia, fabryka serów oraz od 1917 r. Fabryka Wódek, Likierów i Rumu Andrzeja ks. Lubomirskiego. Zakład ten dorównywał w pewnym momencie fabryce alkoholi hr. Potockich w Łańcucie.

Za osiągnięcia w dziedzinie rozwoju przemysłu rolnego otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski w 1928 r.

Służba publiczna

Jako kurator Ossolineum wspierał jego działalność, zakupił maszyny drukarskie, unowocześniając pracę wydawnictwa i drukarni. Z jego inicjatywy w 1912 r. inni członkowie rodu Lubomirskich przekazali do Ossolineum znaczną część swoich rodowych pamiątek. Dzięki jego staraniom, w zaborze austriackim, Ossolineum wydawało podręczniki dla polskiej młodzieży. Był także prezesem Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego.

Wielkim, aczkolwiek niespełnionym marzeniem było wydanie monografii dotyczącej wkładu polskich przemysłowców w rozwój gospodarki narodowej w okresie autonomii galicyjskiej. Projekt bardzo śmiały, ale nie został zrealizowany przez wybuch II wojny światowej.

Działał jako polityk. W swojej służbie publicznej pełnił funkcję posła do: Rady Państwa w Wiedniu (jednocześnie był członkiem izby wyższej – Izby Panów), Sejmu Krajowego, Sejmu RP, a także radnego miasta Przeworska i powiatu przeworskiego.
W czasie ostatniej wojny światowej Lubomirski udzielał wsparcia pracownikom Ossolineum we Lwowie oraz wszystkim tym, którzy bardzo tego potrzebowali. W ramach przeworskiej delegatury Polskiego Komitetu Opiekuńczego organizował kuchnie dla dzieci i ubogich (już w okresie międzywojennym książę Lubomirski organizował w swoich dobrach kolonie dla dzieci).

Udał się na emigrację w lipcu 1944 r., uciekając przed wkraczającą armią sowiecką. Mieszkał chwilę w Szwajcarii, Belgii i Francji. Ostatecznie wyemigrował w 1952 r. do Brazylii, gdzie zmarł 22 listopada 1953 r. w Jacarezinho w wieku 91 lat.

Zainteresowanie postacią Andrzeja ks. Lubomirskiego w ciągu ostatnich 12 lat coraz bardziej rośnie. Zaczęło się od wystawy dotyczącej jego osoby w Muzeum w Przeworsku w 2012 r. i do dziś pojawia się coraz więcej publikacji na jego temat w różnych kręgach naukowych. Trzy lata temu Księgarnia Akademicka wydała monografię poświęconą jego działalności gospodarczej mojego autorstwa.

Z inicjatywy powiatu przeworskiego i Muzeum w Przeworsku dokonano ekshumacji szczątków Andrzeja Lubomirskiego. Zostanie on pochowany pod Kaplicą Bożego Grobu w Bazylice pw. Ducha Świętego w Przeworsku 20 stycznia 2024 roku.

dr Łukasz Chrobak*
Instytut Pamięci Narodowej oddział w Rzeszowie
Oddziałowe Biuro Badań Historycznych

*Łukasz Chrobak –  doktor nauk humanistycznych w zakresie historii. Absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Pracownik Oddziałowego Biura Badań  Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej Oddziału w Rzeszowie, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk im. Kazimierza Marii Osińskiego w Przemyślu. Autor książki „Książę  Andrzej Lubomirski. Ordynat i przemysłowiec w latach 1882-1939”, Kraków 2021 oraz innych artykułów naukowych i popularnonaukowych.